امروز، سه شنبه، ۲۶ شهریور ۱۳۹۸

کتابخانه احمدی شیراز؛ گنج و میراث ماندگار علم و فرهنگ

 سید محی الدین حسینی ارسنجانی - تماشا 
*پیش درآمد:
کتابخانه احمدی شیراز واقع در خیابان طالقانی یکی از جمله مؤسسات و نهادهای خدمتگزار در عرصه فرهنگ، علم و دانایی در شیراز جنت طراز است. این کتابخانه افزون بر یکصد سال است که خدمات علمی و فرهنگی را به نحو شایسته به جامعه اهل قلم، نویسندگان و پژوهشگران، شیراز شناسان، فارس پژوهان و همه علاقه مندان به مطالعه و تحقیق و پژوهش در حوزه شیرازشناسی و شیرازپژوهی و سایر علوم عرضه می‌دارد. در رابطه با کتابخانه‌های موجود در شهر شیراز و استان فارس خصوصاً آن دسته از کتابخانه‌های قدیمی این شهر عده ای علاقه مند به تاریخ و فرهنگ کهن شیراز گزارشاتی را تهیه و عرضه داشته اند. اما هیچ یک از این گزارشات و نوشتارها آنگونه که باید حق مطلب را ادا کند، ادا نکرده و در قدر واقع زحمات بنیانگذاران کتابخانه‌های قدیمی شیراز و کسانی که به هر نحو در یکصد ساله اخیر منشأ خدماتی اینچنینی بودند به درستی دانسته نشده است. وظیفه ما نویسندگان و اصحاب رسانه است که با همیاری و همکاری دستگاه های مرتبط با ترویج فرهنگ و علم در جامعه نسبت به شناسایی و شناساندن این گونه مراکز فرهنگی که در شرایط حساس اقتصادی و بحران‌های اجتماعی خدمات‌ دهی فرهنگی می‌نمایند اقدام نماییم، در این شماره از روزنامه «تماشا» با گرامیداشت یاد و خاطره همه زحمتکشان عرصه علم و فرهنگ و به مناسبت شصت و سومین سالروز درگذشت مرحوم مغفور میرزا احمد تبریزی مؤسس مطبعه چاپخانه احمدی (نوزدهم مهر ماه ۱۳۳۴) به معرفی اجمالی و مختصر کتابخانه (کتابفروشی) احمدی شیراز که هم اینک نیز با مدیریت جناب آقای مهندس محمود فهلیانی از فرهیختگان و فرهنگوران معاصر شیراز اداره می‌گردد، می پردازم و امید آن دارم تا دیگر نخبگان و نویسندگان و صاحبنظران حوزه‌های فرهنگی در معرفی دیگر مراکز علمی و فرهنگی شهرمان به ویژه کتابفروشی‌ها و چاپخانه‌های قدیمی شهر شیراز اقداماتی در خور شأن بانیان آنها انجام دهند. نکته قابل ذکر اینکه در تهیه و تدوین این پژوهش معرفی از مقاله پربار و ارزشمند جناب آقای دکتر محمد یوسف نیری که خود از خاندان اصیل و نجیب شیراز و برخوردار از پیشینه فرهنگی غنی و اوستادی به تمام معنا اوستاد از جهات علمی و معرفتی، اخلاقی و پژوهشی می‌باشند بهره مند گردیده ام. همچنین از اخبار و مقالات مندرج در سایت‌های گوناگون (ایسنا، ایبنا و. . . ) به قلم بزرگوارانی همچون زنده یاداستاد حسن امداد، دکتر کورش کمالی سروستانی، فرزاد صدری، احسان اکبرپور و. . . در این مطلب بهره مندشده ام؛ اما در همین جا از محضر استاد نیری به جهت افزون بر نیم قرن خدمات علمی و فرهنگی و تهیه و تدوین و تالیف ده‌ها جلد کتاب از سوی خود و تصحیح و احیای ده‌ها عنوان اثر از آثار متاخرین به ویژه علما، عرفا و صاحبان علوم گوناگون در دوره‌های مختلف تاریخی به ویژه از عصر صفوی و قاجاری تا دوره پهلوی اول، سپاسگزارم. امید آنکه سال های سال بهره مند از فیوضات این استاد برجسته دانشگاه و نویسنده توانمند در حوزه معرفی مشاهیرشیراز و اندیشمندان فارس خاصه عالمان و عارفان گمنام و خادمان بی ادعای فرهنگی، مذهبی و اجتماعی شهر راز باشیم. 
*بنیانگذار کتابخانه احمدی کیست؟
 شادروان محمد کریم احمدی معروف به کربلایی آقاداداش ملقب به تاج الفقرا را بنیانگذار کتابخانه احمدی در شیراز می‌دانند. او در سال ۱۲۹۰ هجری قمری در شهر اردبیل دیده به جهان گشود و از نخستین روزهای نوجوانی با شادروان آقا میرزا احمد عبدالحی مرتضوی تبریزی در مکتب خانه و مدارس قدیم هم درس بوده است. هر دو را علاقه شدیدی به یکدیگر بود. وقتی مرحوم تبریزی به شیراز آمد مرحوم آقا داداش نیز همراه وی بود و پس از چند بار رفت و آمد از سال ۱۳۲۶ هجری قمری برای همیشه در این شهر اقامت گزید. مرحوم آقا داداش شغل خود را خدمت به طالبان دانش قرار داد و از این جهت دو ردیف قفسه ساخته بود و از چپ و راست خود می‌آویخت و کتاب‌ها را در آن می‌‎گذاشت و با خود حمل می‌کرد و به مدرسه شعاعیه و سایر مراکز علمی می‌برد و به اهلش می‌رسانید. مرحوم میرزای رحمت رئیس وقت اداره معارف تحت تاثیر خدمات او قرار گرفته به دستور او و پایمردی مرحوم امین خاقان رئیس مدرسه شعاعیه در سال ۱۳۳۰ اتاقی در محل مدرسه در اختیار آقا داداش قرار گرفت و او با سرمایه شخصی کتابهای مورد نیاز را از بیروت و دیگر نقاطی که میسر بود فراهم می‌آورد و در اختیار افراد قرار می‌داد. آن مرد خدا هیچ خواننده ای را 
بی نصیب نمی گذاشت و به آنها که توانایی خرید کتاب نداشتند کتاب‌های مورد لزوم را به امانت می‌داد و پس از استفاده از ایشان پس می‌گرفت و از این که گهگاه کتابی کثیف شده و آسیب دیده بود، اظهار نارضایتی نمی‌کرد و مزد واقعی خود را در توفیق دانش آموزان می‌دید. گویند مرحوم آقا داداش در عنفوان جوانی با پای پیاده به عتبات عالیات عراق سفر کرد و از آن تاریخ او را کربلایی داداش می‌نامیدند. پایبندی آن فقید سعید به عبادات چنان بود که در  ۸۰ سالگی با وجود ناتوانی و تا دهمین روز از آخرین ماه مبارک رمضان عمر خویش روزه دار بود. آن مرحوم خدمت به خلق و دستگیری افتادگان را سرمایه خود می‌دانست به اطفال تنگدست به طور مجانی کتاب و لوازم تحصیل می‌داد و نسبت به عموم محصلان و معلمان و طلاب علوم دینی بسیار متواضع و خدمتگزار بود. هنگام افتتاح کتابخانه ملی فارس یک نوبت در تاریخ پانزدهم شهریور ۱۳۲۹ ، ۵۳مجلد کتاب به نام و مطابق اسم مبارکه احمد و نوبت دیگر یکصد و ده جلد کتاب به نام و مطابق اسم مبارک علی به آن کتابخانه هدیه کرده است. او همچنین در انتشار کتاب‌های درسی و امانت دادن کتاب به فرهنگیان بازوی پرتوان داشت. وزارت معارف به پاس خدمات صادقانه آن مرحوم به فرهنگ فارس در تاریخ دوازدهم آذر ماه ۱۳۱۵ یک قطعه مدال درجه اول علمی به آن مرحوم اعطا کرد. سرانجام آقاداداش ساعت ۸ روز شنبه نوزدهم رمضان المبارک ۱۳۷۳ هجری قمری برابر با اول خرداد ماه ۱۳۳۳ هجری شمسی جان عاریت به دوست سپرده و در حجره مرحوم مجدالا شراف واقع در ایوان حرم مطهر احمدی شاهچراغ علیه السلام به خاک سپرده شد. 
* یادی از استاد علی اکبر نوری زاده
 دیگر مدیر کتابخانه احمدی شیراز پس از مرحوم آقا داداش، استاد علی اکبر نوری زاده که از اقوام و خویشان آن مرحوم بودند از روزگار نوجوانی به انگیزه کتاب دوستی و عشق به مطالعه در کنار آقا داداش حضور داشتند و مدیریت کتابخانه احمدی را عهده دار شد. آقای حاج نوری زاده همانند سلف صالح خود اهل علم و فضیلت و از روندگان حقیقت بود و این موسسه را با کفایت و درایت اداره می‌کرد و در حقیقت رسالتی فرهنگی به دوش می‌کشید زیرا خود اهل علم بود و قدر اهل علم را می‌شناخت. وی از آغاز جوانی در کنار مطالعه مشتاقانه کتاب‌های علمی و بالیدن در خانه علم و تقوا از استادان بزرگ عصر خود کسب فیض کرد. چنانکه در زمینه فراگیری زبان فارسی و عربی و کلاً علوم ادبی در محضر استاد فقید و دانشمند شیخ محمد جعفر واجد و فلسفه و منطق را در محضر آیت ا... حاج شیخ یوسف حدائق و معارف حوزوی همچون شرایع و علوم را از استادان مختلف استفاده و در کنار دانش اندوزی راه معرفت و بینش نیز در پیش گرفت. از سال ۱۳۳۱ شمسی که کانون دانش پارس به همت گروهی از فضلای زمان همچون مرحوم استخر، علی اکبر بصیری، محمد رضا حقیقی، صدرالدین محلاتی، دکتر محمد تقی میر، دکتر عبدالوهاب نورانی وصال و فریدون توللی بر پاشد، کتابخانه احمدی بازوی انتشاراتی آن کانون بود و بسیاری از آثار آن انجمن را به زیور چاپ بیاراست. اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی فارس در دی ماه ۱۳۷۲ به پاس خدمات استاد نوری زاده لوح تقدیری به ایشان اعطا کرد. نخستین کتاب‌های منتشر شده از سوی موسسه احمدی تحت عنوان آیین دانش تالیف مرحوم ابوالقاسم برهان که در ذیحجه ۱۳۴۶ قمری چاپ شد و سایر انتشارات این نهاد پر برکت بسیار است. اما برجسته‌ترین آنها به شرح ذیل می‌باشد:
 تحفه عباسیه، نورالهدایه، دیوان جنید شیرازی، درسی از دیوان حافظ، گلشن راز، مکاتیب فارسی، منظومه، دانشنامه، سیر تصوف، از هر خرمن خوشه ای، اصول عقاید اسلامی، گنج سعادت، تجلی ولایت، فلسفه شهادت، بستان المعارف، نکته هایی از قرآن، مدارج الفتوه، روحیه القدسیه، عوارف المعارف، لطیفه غیبی، اسرار تخت جمشید، آثار احمدیه، آغاز و فرجام جهان، آیین خرد، املاء برهان، تذکره هزار مزار و. . . که نویسندگان بزرگی همچون شیخ نجیب الدین رضا تبریزی، علی اصغر حکمت، شیخ محمود شبستری، عبدا... قطب جهرمی، میرزا احمد تبریزی، شیخ محمد هادی فخرالمحققین، محمدحسین استخر، آیت الله بهاء الدین محلاتی، شیخ علی ابیور دی، سید قطب الدین نیریزی، و. . . بوده اند. 
*میرزا احمد عبدالحی تبریزی(وحیدالاولیا)موسس مطبعه(چاپخانه) احمدی شیراز
میرزا احمدعبدالحی تبریزی معروف به وحیدالاولیا در سال ۱۳۲۹ هجری قمری به منظور خریداری یک دستگاه چاپ با حروف سربی که در آن روزگار در تمام ایران بسیار کمیاب بود و در فارس هم اصلا وجود نداشت عازم هندوستان گردید و آن دستگاه را در شهر بمبئی فراهم آورد و با زحمتی تمام آن را به شیراز آورد و به این ترتیب مطبعه احمدی به وجود آمد. همچنین یک دستگاه چرخ سوزن زنی و کاغذ بری و صحافی که همگی با دست و پا کار می‌کرد ضمیمه این دستگاه بود. بدین گونه چاپ یک کتاب از نخستین مرحله تهیه کاغذ و برش آن بود تا چاپ و صحافی که همه و همه این کارها با این دستگاه ساده و آن هم به نیروی دست و پا انجام می‌گرفت 
*ویژگی‌های مطبعه احمدی
. در یک نگاه اجمالی مطبعه احمدی ویژگی هایی داشت که آن را از سایر موسسات همانند ممتاز میساخت که این امتیاز تا این روزگار محفوظ است. نخست اینکه: این نهاد جنبه بهره وری و سود دهی نداشت بلکه با هدفی فرهنگی و اعتقادی شکل گرفته بود. دوم اینکه :موسس متبوع‌های احمدی خود هنرمند و هنر شناس بود. در چند خط استاد مسلم بود از این رو آثار منتشر شده ی آن از ارزش بالایی برخوردار است. سومین امتیاز آن که: مرحوم تبریزی درس خوانده و کتاب شناس بود و نظم و فرهیختگی علمی داشت. 
*۱۹مهرماه سالروزوفات موسس مطبعه احمدی شیراز است
میرزا احمد تبریزی روز بیست و پنجم صفر ۱۳۷۵ مطابق با ۱۹ مهرماه ۱۳۳۴ پس از هشتاد و نه سال زندگی و ۶۰ سال خدمات دینی و فرهنگی دیده از جهان فرو بست. مهمترین آثار چاپ شده توسط آن مرحوم به این قرار است: رساله قدسی در شرح و حال و آثار مرحوم مجدالا شراف شیرازی، رساله روح القدسیه از سید قطب الدین محمد نیریزی، نورالهدایه از شیخ نجیب الدین رضا تبریزی، مکتوبات عبدالله قطب، مشتمل بر ۳۵۰ مکتوب، کفایه المومنین، خلاصه الحقایق، از شیخ نجیب الدین رضا تبریزی، رساله درویشیه از میر سید علی عارف بزرگ قرن هشتم، رساله سبع المثانی از شیخ نجیب الدین رضا تبریزی، رساله مهر نبوت، دیباچه منظوم از حاج عماد حالی، تحفه عباسی از شیخ محمد علی محسن خراسانی دیوان شیخ معرفت از سید محمد نوربخش، رساله معرفت از شیخ نجم الدین کبری، رساله القدس از شیخ روزبهان شیرازی، مقامات خواجه عبدالله انصاری، شرح وصایای خواجه عبدا... انصاری، زبده الحقایق از عین‌القضات همدانی، مجموعه انهار جاریه در ۱۳۴۳ هجری قمری شامل حالات چهارده معصوم علیهم السلام، زیارت هفتم امیرالمومنین، سور قرآن، دعای صباح، قصیده زهدیه حکیم سنایی غزنوی، جدول معرفی حالا ت چهارده معصوم، دعای کمیل از مولی‌الموحدین علی علیه السلام، مناجات خمسه عشر، قصیده منقول از حضرت امیرالمومنین، حدیث مبارک کساء، طریقه نماز چهارده معصوم، دعای ایام هفته، زیارت عاشورا، زیارت جامعه کبیره، زیارت شهدای کربلا، آداب زیارت، مناجات با باری تعالی، اشعار فارسی ازعرفای بزرگ، دوبیتی‌های باباطاهر، دررالکلم وغررالحکم، رساله ملکوت المعرفه، رساله اسرارالنقطه، انوار التحقیق، مقالات و ملحقات، رباعیات، مناهج انوار المعرفه در شرح مصباح الشریعه حضرت امام جعفر صادق علیه السلام، رساله کمالیه از امیر سید عبدا... برزش آبادی، رساله نان و حلوا و شیر و شکر و غزلیات جناب شیخ بهایی و دیگر آثار و کتب که ذکر همه آنها در این مجال نمی گنجد. 
کتابخانه احمدی شیراز گنجی پربها در گنج‌خانه شیراز جنت طراز و شیراز دارالعلم است. اگر کنگره یا همایشی بزرگ تنها و تنها با موضوع و انگیزه معرفی این مرکز علمی و فرهنگی گذاشته شود قطعاً با استقبال بالای نویسندگان و ناشران، اصحاب قلم و اهل تحقیق و تدبر قرار خواهد گرفت. نظیر این گونه مراکز علمی و فرهنگی است که شیراز را به عنوان پایتخت فرهنگی و دارالعلم و مهد علم و فرهنگ و ادب نام نهادند. امروز وظیفه نهادهای حکومتی است که در معرفی چهره‌های نامدار از علم خصوصا ًناشرین و چاپخانه‌داران قدیمی و نویسندگان بزرگی که به احیای علوم و معارف دینی و اسلامی و ایرانی اقدام نمودند، همت کند. آیا ما نباید با بهره مندی از امکانات و فضاهای موجود در جهت قدردانی و تجلیل از خدمات شایسته بزرگ مردان و بزرگ زنانی که در عصر تاریکی و ظلمت نسبت به احیاء علم و معرفت اقداماتی انجام داده‌اند باشیم؟ و آیا کتابخانه احمدی این مرکز نورانی علم و انتشار افکار و اندیشه‌های بزرگان ایران اسلام نباید بیش از این به عموم معرفی می‌شد؟
قطعاً هر یک از این آثار و این مظاهر فرهنگ باید شناسایی، ریشه یابی و معرفی گردد و نسل امروز و فردای ما از تاریخچه و علل ایجاد و منشأ پیدایش این گونه مراکز، اهداف و نیات مؤسسان و مدیران اینگونه مراکز باخبر شوند. زیرا نشر علم و معرفی ناشران و خادمان فرهنگ و علوم گوناگون یکی از اقدامات موثر در توسعه فرهنگ کشورمان خواهد بود. 
*دکتر کورش کمالی سروستانی و روایتی از تاریخچه کتابفروشی ها در شیراز:
کمالی سروستانی که خود از نویسندگان و فرهنگوران برجسته شیراز و از مروجان فرهنگ کتاب و کتاب خوانی در شیراز و استان فارس بوده و هست، در این رابطه نیز مطلبی در خصوص اهمیت کتابخانه‌های شهر شیراز دارد و تاثیرگذاری لازم در عرصه فرهنگ، ادب، هنر و اجتماع شیراز داشته‌ که بخشی از آن مطلب را تقدیمتان می‌دارم. 
. . . . به گاهی که نخستین طلیعه‌های گفتمان در روشنان عالم امکان، بر خاسته از طلوع ازلیتی نامتناهی به آوای خوش اقرأ آغاز شد، بی‌شک واگویه بخوان و هٌرم تکرار آن، بر امری مهم اقتضا می کرد که سرنوشت بشری را بر مدار دانایی رقم می‌زد، مرزی فراخ میان دانستن به شکرانه وجود و جهلی مرکب به منزله هبوطی بی فرجام. و این آغاز راهی بود که حرکت به سوی کشف حقایقی را تداعی می‌کرد که در جانمایه عالم به ودیعت نهاده شده بود، گویی اعجاز ستایش‌ انگیز طلوع دانش بر بشر، سرنوشتی را برایش رقم می‌زد تابه مدد آن، کمال وجودی خویش را و ظرفیت وجودی هستی را بازشناسد و بر مبنای آن، کارستان توانایی را در شکرستان دانایی پی ریزد. از آن پس تا کنون خامه‌ نگاران عرصه امکان به خامه جان دانش برخاسته از نیستان وجود را به زینت طبع آراسته‌اند و به واقع، عصاره روح و اندیشه خویش را در پیکره هنر نگارش کتاب دمیده‌اند تا دانشی را که برآیند اندیشه آنهاست و به سوی افق لاجوردی حقیقت در حرکت است، بر مخاطبان خویش عرضه دارند و رستاخیز زیستن از نوعی دیگر را برپا کنند، بر بال‌های شتاب بنشانند و ما را و همگان را به قدر همّت و فرصت، به فراسویی ره نمایند که بی تردید، تداعی معانی در هم تنیده زیستن توام با آگاهی و کاستن از رنج نادانی را در بر دارد. 
در این میان اما عرضه کنندگان این آثار، نقشی مهم و سهمی شریف را بر شانه‌های سٌتوار خویش دارند؛ چنانکه کتابداران، ناشران، کتابفروشان ما دراین عرصه خوش درخشیده‌ اند. بمبئی و کلکته تا قبل از تأسیس نخستین چاپخانه در شیراز محل نشر آثار ادبی زبان فارسی بود. یکی از فرهنگ ورانی که کتاب‌‌های خوشنویسان شیرازی را با مرکب چاپ از روی کتاب‌ها نسخه‌برداری می‌کرد و در هندوستان به چاپ می‌رساند، ابراهیم اولیاء سمیع متخلص به ملک الکتاب شیرازی بود که سال‌ها در بمبئی و حیدرآباد رحل اقامت گزیده بود و کتاب‌‌هایی چون گلستان سعدی، شاهنامه فردوسی، انوار سهیلی، دیوان قاآنی و تاریخ وصاف را استنساخ و چاپ کرده بود. اگر چه نخستین کتاب چاپ شده در شیراز، براساس فهرست کتاب‌های چاپی خانبابا مشار، تاریخ ۱۲۶۰ه. ق را بر صفحه نخست خود دارد، اما اسناد حکایت از آن دارند که نخستین چاپخانه سنگی در شیراز در سال ۱۲۸۰ ه. ق تأسیس شده است. برخی از پیشگامان چاپ در شیراز، پیشگامان کتابفروشی نیز می‌شوند. کتابفروشان در دوران قاجاریه به صورت ثابت و سیار کتاب‌های خود را عرضه می‌کردند. اما نخستین کتابفروشی شناخته شده در شیراز در سال ۱۲۸۲ شمسی توسط شیخ محمد تقی معرفت بنیاد نهاده شد و نام کتابفروشی معرفت را برگزید. شیخ سری پرشور داشت و از مشروطه خواهان بنام بود که مقالات و کتاب‌ها و اطلاعیه‌های مشروطه‌خواهان را مخفیانه چاپ و منتشر می‌کرد. حسن و حسین دو فرزند فرهنگور او یکی در خیابان لاله زار تهران مکتب معرفت را بنیاد گذاشت و دیگری کار پدر را در شیراز تا سال ۱۳۷۲ ه. ش پی گرفت. براساس گزارش فرید قاسمی در جُنگ کتاب مرحوم شیخ محمد تقی معرفت برای اولین بار در ایران به طبع و نشر قرآن مجید همّت گماشت و بر این اساس اولین قرآن چاپی در شیراز منتشر شده است. 
*کتابخانه احمدی یکصدودوازده سال فرهنگ گستری 
این مرکز فرهنگی توسط محمدکریم احمدی، مشهور به آقاداداش و به توصیه آقا میرزا احمدتاحمدتبریزی معروف به وحید الاولیاء در سال ۱۲۸۵شمسی بنیاد گذاشته شد و ده ها سال استاد علی اکبر نوری زاده مدیریت آن را به عهده داشت. نوری‌زاده، خود از مریدان وحیدالاولیا و کتاب‌شناس و نسخه‌شناسی برجسته بود که با خلق خوش و برخوردی نیکو، فرهنگوران را به ضیافت کتاب دعوت می‌کرد و به همین دلیل بود که کتابخانه‌اش سال‌ها محل دیدار بزرگانی چون علی اصغر حکمت، محمدجعفر واجد، خلیل رجایی، قاسم غنی و بسیاری دیگر از فرهنگوران فارس و ایران بود. هم اینک نیز کتابخانه احمدی توسط فرهیخته ارجمند جناب مهندس محمود فهلیانی به آراستگی و بایستگی اداره می‌شود و درچند سال اخیر جشن صد ودهمین سال تأسیسش در شیراز برگزار شد. محمد حسین رکن زاده آدمیت مولف کتاب‌های ارزشمند دانشمندان و سخن سرایان فارس و فارس و جنگ بین الملل اول در سال ۱۳۰۱ کتابخانه قرائت‌خانۀ آدمیت را در شیراز تأسیس می‌کند و به دلیل مشکلاتی، بیش از یک سال دوام نمی آورد و مجددا ًبا طرح‌های تازه ای چون چاپ فهرست کتاب‌های قابل مطالعه و فروش، امانت دادن کتاب و مطالعه رایگان نشریات در سال ۱۳۰۳این کتابفروشی را افتتاح می‌کند. او در همین سال رساله ۴۸ صفحه ای را که فهرست کتاب‌های آن روزگار با تفکیک موضوع و نام نویسنده و محل مطبع و تعداد مجلدات در آن درج شده بود با چاپ سنگی در چاپخانه محمدی شیراز منتشر می‌کند. او همچنین در سال ۱۳۰۵ هفته نامه آدمیت را در شیراز منتشر می‌کند. روزگار سخت و ملال آور رکن زاده را خسته می‌کند و به سال ۱۳۰۶ با تعطیلی کتابخانه و روزنامه به سیاحت هندوستان می‌رود و پس از آن تا پایان عمر (۱۳۵۲) در تهران به کارهای مختلف فرهنگی مشغول می‌شود. حاج محمد صادق مشهور به علاقه بند در سال ۱۲۷۰شمسی در خانه شخصی خود چاپخانه محمدی را به همراهی فرزندش محمد هادی محمدی بنیان می‌گذارد. پس از مدتی و به دلیل افزوده شدن دستگاه‌های چاپ که از هند وارد می‌کردند، محل چاپخانه به درب امامزاده سید عبدالها واقع در خیابان طالقانی کنونی منتقل می‌شود. آخرین محل چاپخانه محمدی در تیمچه حاجی در بازار حاجی شیراز بوده است. در سال ۱۳۲۸ شمسی به دلیل آتش سوزی اسناد و مدارک تاریخی چاپخانه از بین می‌رود. محمد رحیم معروف به ناظم فرزند محمد هادی مدیر بعدی این چاپخانه است و کتابفروشی محمدی را همو در سال ۱۳۰۲در جوار چاپخانه بنیاد می‌نهد. کتابفروشی‌ای که به همت جناب محمد محمدی فرزند ایشان می‌بالد و به خیابان داریوش منتقل می‌شود و هم اینک نیز در خیابان ملاصدرای شیراز به عنوان یکی از معتبرترین کتابفروشی‌های شیراز توسط ایشان و فرزندشان، بهنام، اداره می‌شود. خاندان محمدی از نادر خانواده‌های فرهنگی شیراز هستند که ۱۲۶ سال در کار چاپ و نشر و عرضه کتاب خوش درخشیده اند. برخی دیگر از کتابفروشی‌های نسل اول شیراز که سال‌های ۱۲۸۲ تا ۱۳۲۰ را در بر می‌گیرد عبارتند از: کتابفروشی جهان نما که در سال ۱۲۹۰ توسط محمد حسین ذوالانوار تأسیس می‌شود. کتابفروشی شفیعی توسط ابوالقاسم شفیعی داماد شیخ محمد تقی معرفت در سال ۱۳۱۵ تأسیس می‌شود. همچنین کتابفروشی شاپور که در همین سال توسط حاج محمدباقر کُتابی گشوده می‌شود. در سال ۱۳۱۶عزیز دانش پور کتابفروشی دانش پور را تأسیس می‌کند. اولین کتابفروشی نسل دوم در سال ۱۳۲۰ توسط هزار تأسیس می‌شود و علی میرزاده در سال ۱۳۲۱کتاب فروشی و پخش مطبوعات را بنیان می‌نهد و فرزندش محمد کار او را با تأسیس کتابفروشی گسترش فرهنگ تا سال ۱۳۹۲ پی می‌گیرد. علی داد آئین در همین سال‌ها کانون تربیت را بنیان می‌نهد و خلیل زمان ثانی در ۱۳۲۳ کتابفروشی هاشمی را تأسیس می‌کند که هم اینک نیز فرزندان ایشان در کتابفروشی هاشمی و بهار کار او را ادامه می‌دهند و کتابفروشی ممتحن نیز در دهه ۱۳۳۰ توسط محمود ممتحن تأسیس شد. زین العابدین بلادی در سال ۱۳۲۲ کتابفروشی خود را تأسیس می‌کند. نسل سوم کتابفروشی‌های شیرازپس از پیروزی انقلاب اسلامی زاده می‌شوند که برخی از آن‌ها عبارتند از: زند، اسفند، کیوان، دانش، رسالت، برادر، خرد، دهقان، فرهنگ، دارالکتب شهید مطهری، پیام قرآن، شهر کتاب، کتاب شیراز، دهدشتی، بهار و. . . که البته برخی از آن‌ها نیز تعطیل شده یا در شرف تعطیلی اند. 
*ضرورت تدوین تاریخ مستند کتابخانه احمدی شیراز
تاریخ کتابفروشی مقوله‌ای اساسی در تاریخ فرهنگ ماست. کتابفروشی در ارائه خدمات و عرضه کالای فرهنگی به عنوان آخرین حلقه در روند تولید به مصرف کتاب دارای اهمیت جدی است. در وضعیت منحصر به فرد و عجیب تعداد ناشران ایران تقریباً چهار برابر تعداد کتابفروشان است. براساس آمار خانه کتاب در ایران، بیش از۱۲هزارناشر دارای پروانه هستند و براساس اطلاعات مرکز آمار ایران کمی بیش از ۳۰۰۰کتابفروشی در ایران وجود دارد. در شهر شیراز قریب۲۰۰ ناشر دارای پروانه نشر هستند و ۱۰۰ کتابفروشی به عرضه کتاب می‌پردازند. ضرورت دارد تا به پاس تجلیل از زحمات و خدمات فرهنگوران و موسسان کتابفروشی‌ها و کتابخانه‌های قدیمی شیراز کنگره بزرگداشت آنان به ویژه کنگره بزرگداشت بانیان و موسسان کتابخانه احمدی شیراز برگزار گردد. 
*روایتی از زنده یاد حسن امداد:
زنده یاد استاد حسن امداد شیرازی را باید عمود خیمه فرهنگ فارس در عصر خود نامید. او با احیای بسیاری از مواریث فرهنگی و ادبی شیراز و تألیف کتاب‌های ارزشمند در حوزه معرفی مشاهیر رجال و دانشمندان و میراث فرهنگی سرزمین فارس و شیراز خدمات قابل توجهی را به حوزه‌های علمی، ادبی، فرهنگی و اجتماعی خاصه آموزش و پرورش نمود که در این مجال به بخشی از نقطه نظرات وی در ارتباط با مباحث کتاب و کتاب فروشی و کتابخانه‌های قدیمی شیراز اشاره می‌کنم. 
. . . . از قدیم کتابفروشی‌ در شیراز به دو صورت ثابت و سیّار وجود داشت. کتابفروشی‌های ثابت در مدارس یا نزدیک آنها دائر بود و کتابفروشان سیار خود کتاب را به مدارس می‌بردند و می‌فروختند. اینان اغلب کتاب‌های گرانقیمت را به پیش بزرگان شهر عرضه می‌کردند و کتاب‌های خود را با بهای گران می‌فروختند. بعضی از آنان کتاب‌های خود را در جلوخان مساجد بزرگ یا سرگذرها مرتب می چیدند و به مردم عرضه می‌کردند و مدتی نیز در جلو موزه پارس این کتابفروشی‌های سیّار به چشم دیده می‌شدند. در دوره قاجاریه نخستین کتابفروشی ثابت به صورت جدید در سال ۱۲۸۲ ش به نام معرفت در شیراز تأسیس یافت. شادروان شیخ محمدتقی معرفت بنیان‌گذار آن، سری پرشور داشت و در جریان مشروطیت و آزادیخواهان به شمار می‌رفت و نشریات، اعلامیه‌‌ها، مقالات و کتاب‌های مشروطه‌طلبان را مخفیانه چاپ و منتشر می‌کرد. پس از تأسیس مدارس جدید کتاب‌های درسی را چاپ و نشر می‌نمود. چندین کتاب و دیوان‌های شاعران را به چاپ رسانید. از جمله مثنوی مولوی و دیوان قاآنی را به خط عباس فاضل‌زاده بدیع چاپ و منتشر کرده است.
 کتابفروشی‌ معرفت از بدو تأسیس، محل مطالعه دانشمندان و فاضلان شیراز بود. یکی از فرزندان او به نام شادروان حاج حسن آقا در تهران در اول خیابان لاله‌زار، کانون معرفت را پس از شهریور ۱۳۲۰ ش دائر کرد و بیش از سی سال مشغول نشر کتاب‌های مهم بود و پس از درگذشت وی، کانون معرفت هم به خاموشی گرایید. فرزند دیگر معرفت حاج حسین آقاتا سال۱۳۷۲ش کتابفروشی معرفت را در کمال نظم دائر نگاه داشت و پس از مهاجرت او به تهران آن کتابفروشی پس از نود سال تعطیل شد. حاج حسین آقا چندین کتاب از مجموعه اشعار شاعران شیرازی و فارسی چاپ و منتشر کرده است از جمله دیوان صحبت لاری، دیوان اطعمه و دیوان باباکوهی و … او در سال ۱۳۳۸ ش به اتفاق نه تن از کتابفروشان معتبر شیراز همت به تأسیس شرکت مطبوعاتی فارس گماشت و نخستین کتابی که آن شرکت چاپ کرد کتاب شیراز در گذشته و حال تألیف نگارنده (حسن امداد) بود. 
*کتابخانه احمدی مأمن بزرگانی مثل میرزاعلی اصغرخان حکمت بود
کتابفروشی یا کتابخانه احمدی که فردی معروف به آقا داداش از اهالی آذربایجان تاسیسش کرد و در آغاز کتابفروشی سیّار بود. با اشاره آقا میرزااحمد وحید الاولیاء به سال ۱۲۸۵ ش همت به تأسیس کتابفروشی گماشت و از آغاز تأسیس مدیریت آن را با شادروان حاج علی اکبر نوری‌زاده واگذاشت. نوری‌ زاده اهل مطالعه بود و مانند آقاداداش از مریدان خاص وحیدالاولیاء به شمار می‌رفت. او از آغاز کتابفروشی را به صورت کتابخانه درآورده بود و دانشمندان و فاضلان و ادیبان به خصوص عارف پیشگان، ساعت‌‌ها را در روز در آنجا به مطالعه می‌گذرانیدند. میرزا علی‌اصغر خان حکمت هر وقت به شیراز می‌آمد، ساعت‌‌ها در آن کتابخانه یا کتابفروشی مشغول مطالعه می‌شد. شادروانان خلیل رجائی، محمدجعفر واجد از دانشمندان شیرازی هر روز در آنجا به مطالعه می‌پرداختند. نوری‌زاده به مدت ۸۳سال آن کتابفروشی را با نظم و ترتیب اداره کرد و در سال ۱۳۶۸ ش درگذشت و خوشبختانه آن کتابفروشی تاکنون دائر و تابلو سردرِ آن همچنان به عنوان کتابخانه احمدی است. نوری‌زاده ده‌ها و بلکه شاید صدها کتاب که اغلب از ‌آثار عارفان است را درکتابخانه احمدی شیرازچاپ و منتشر نموده است. 
* سایر کتابفروشی‌های قدیمی شیراز:
 کتابفروشی‌های حوالی مدرسه خان، از قدیم در دکان‌های عتیقه‌فروشی تل حصیرباف‌‌ها روبه‌رویِ مدرسه خان کتاب‌های خطی کهنه و قدیمی به فروش می‌رسید. عده‌ای از پژوهشگران از تهران و سایر نقاط به شیراز می‌آمدند تا از آن عتیقه‌فروش‌‌ها نسخه‌های قدیمی را خریداری کنند. در اطراف تل حصیرباف‌‌ها چند کتابفروشی دائر بود. از قبیل کتابفروشی‌ برادران در پیچ تلِ حصیرباف‌‌ها و اردوبازار. کتابفروشی‌ ماهور در تیمچه جنب تل حصیرباف‌‌ها، کتابفروشی‌ داد آئین روبه‌روی درِ ورودی مدرسه‌خان، کتابفروشی محمدی در بازار حاجی. 
* کتابفروشی دادآیین:
 کتابفروشی داد آئین که در سال ۱۳۱۰ ش تأسیس شده بود توسط آقای علی داد آئینی به خیابان لطفعلی‌خان انتقال و توسعه بیشتری یافت و آقای داد آئین در انتشار کتاب‌‌ها و دیوان شاعران قدم‌های مؤثر برداشت. 
 * کتابفروشی محمدی:
 کتابفروشی محمدی بعدها گسترش بیشتری پیدا کرد و اکنون در سالن وسیعی در خیابان ملاصدرا به حیات خود ادامه می‌دهد. 
*کتابفروشی جهان‌نما :
 این کتابفروشی در سال ۱۲۹۰ ش توسط شادروان محمدحسین ذوالانوار برادر مرحوم نوری‌زاده تأسیس یافت. چون آن شادروان امتیاز روزنامه جهان نما را گرفت نام خانوادگی خود را هم جهان‌نما گذاشت و آن روزنامه را بیش از سی‌‌سال انتشار دارد. 
*کتابفروشی شفیعی:
این کتابفروشی در سال ۱۳۱۵ ش توسط شادروان شفیعی اصفهانی در خیابان زند دائر گردید. اغلب کتاب‌های داستانی و رمان‌های تازه ترجمه شده را به فروش می‌رسانید. خوشبختانه پس از درگذشت آن مرحوم فرزندانش آن کتابفروشی را با توسعه و شکوه بیشتری همچنان تا به امروز نگاه داشته‌اند. 
 *کتابفروشی شاپور:
این کتابفروشی در بازار وکیل جنب در کاروانسرای روغنی در سال ۱۳۱۵ ش تأسیس یافت و تا اوایل انقلاب دائر بود و بعد تعطیل شد. 
*کتابفروشی و پخش مطبوعات:
در سال ۱۳۲۱ ش شادروان میرزاده در خیابان زند پخش مطبوعات را به صورت مدرن و منظم به راه انداخت و از آغاز کتاب‌های تازه چاپ را به معرض فروش می‌گذاشت. نظم و ترتیب خاصی که در کار میرزاده بود به زودی موقعیت خوبی در میان کتابفروشان پیدا کرد. خوشبختانه امروز آن مؤسسه فرهنگی به نام پخش مطبوعات و گسترش فرهنگ در خیابان زند نزدیک ستاد به حیات خود ادامه می‌دهد. این مؤسسه توسط فرزندان آن مرحوم، با همان نظم و تربیت، فقط انواع و اقسام کتاب‌‌ها را به فروش می‌رساند و دیگر از پخش مطبوعات در آن خبری نیست. 
*کتابفروشی بلادی:
این کتابفروشی در اوایل سال ۱۳۴۰ ش در خیابان زند تأسیس یافت و اکنون به حیات خود ادامه می‌دهد. این کتابفروشی پس از وفات مرحوم زین العابدین بلادی همچنان توسط فرزند وی اداره می گردد. 
*کتابفروشی و انتشارات نوید:
آقای داریوش(علی) نویدگویی درسال ۱۳۴۹ ش صحافی لوکس و انتشارات نوید را در شیراز بنیان‌ گذاشت. در اثر حسن ابتکار و کوشش خستگی‌ناپذیر آن مؤسسه را گسترش داد و بیش از هر کتابفروشی دیگری به انتشار کتاب‌های مهم و سودمند دست یازید؛ به طوری که سالیان متوالی از سوی مقامات رسمی کشوری وزارت ارشاد ناشر برگزیده سال معرفی گردید و جوایز و لوح‌های افتخار متعدد دریافت داشته است. چندسال پیش یک شعبه از کتابفروشی خود را به نام دُرنا در خیابان یغما نزدیک خیابان زند دائر کرد و در آن اتاقی مجهز برای مطالعه دانشمندان و ادیبان و فاضلان اختصاص داده و این سنت مرضیه دیرین را بار دیگر در شیراز و در اماکن دیگری نظیر خیابان قصرالدشت و۲۲بهمن و. . . احیاء نموده است. 
*کتابفروشی ‌هاشمی:
 آقای زمان ثانی، این کتابفروشی را از سال ۱۳۳۰ ش در خیابان لطفعلی خان زند دائر کرده است و اکنون بیش از نیم قرن است که آن را به وضع آبرومندی ادامه می‌دهد. 
*کتابفروشی‌های شیراز بعد ازانقلاب:
 کتابخانه‌های دیگری از اوایل انقلاب در شیراز تأسیس شده است که نام بعضی از آنها چنین است: کتابفروشی ممتحن در خیابان لطفعلی خان زند، کتابفروشی دهقان در خیابان قصردشت و کتابخانه معتبر دانش در خیابان دکتر صورتگر و کتابخانه بین‌المللی جنب شهرداری و کتابخانه قدیمی خرد در خیابان زند. 
*کتابفروشی برادر: سر نبشِ کوچه۱۴ قصردشت، که بعدازانقلاب شادروان محمدحسن فلاحی درش را به‌روی کتاب‌خوان‌های شهر باز کرد و بدون دریافت هیچ اجری، کتاب‌هاش را به مردم امانت می داد. 
*سخن پایانی:
 نرسیده به حمام وکیل، روبه‌روی موزه‌ی تاریخی پارس، در انتهای خیابانی که نامش طالقانی است، تابلوی کتابخانه‌ی احمدی ده‌ها سال‌ است که میان دیگر حجره‌ها جا خوش کرده است. فضای کتاب فروشی مثل کتابفروشی‌های دهه‌ی ۴۰ و ۵۰ است، ساده، با دو فروشنده‌ی به‌شدت کتابخوان و اهل کتاب و کتاب‌هایی که بسیاری‌شان را در خیلی از کتابفروشی‌ها پیدا نمی‌کنید. روح بنیان‌گذار کتابخانه احمدی شادروان محمدکریم احمدی مشهور به کربلائی آقاداداش ملقب به تاج‌الفقراء شاد که اساس این کار خیر به دست او ایجاد شد. کتابخانه احمدی شیراز به مدیریت بزرگی همچون استاد  محمد فهلیانی هنوز هم مثل یکصدواندی سال گذشته، می درخشد و به عنوان یکی از میعادگاه‌های حضور کتاب‌خوان‌هاست.
 در گذر از مجموعه‌ی تاریخی وکیل، دیدار از این میراث فرهنگی، معنوی شیراز را نمی‌توان نادیده گرفت یا از دست داد. 

نظرات کاربران
تاکنون نظری برای این خبر ثبت نشده است!
ثبت نظر جدید
  • نام و نام خانوادگی
  • آدرس ایمیل
  • نظر شما