امروز، شنبه، ۳ فروردین ۱۳۹۸

با«دکترکرامت اله تقوی جویمی» لارستان پژوه و معرفی چهاراثرباستانی ازشهر«جویم»

مقدمه:
دیارتاریخی جویم در لارستان فارس یکی از مناطق مهم در عرصه برخورداری از آثار باستانی در دوره‌های مختلف تاریخی است و در سالهای اخیر بواسطه وجود وحضور محققان و پژوهشگران لایق و ارجمندی همچو‌ن استاد دکترکرامت‌اله تقوی جویمی این آثار بهتر و بیشتر از سال‌های گذشته مورد بررسی و کاوش علمی قرار گرفته است. در این شماره از روزنامه«تماشا» به معرفی چهار اثر از مهمترین آثار تاریخی این دیار از جمله برکه، مسجد،کاروانسرا و حمام تاریخی جویم به قلم شیوا ورسای دوست نویسنده و فرهنگور عزیز جناب آقای دکترتقوی،لارستان پژوه و جویم نگار معاصر 
می پردازم و در شمارگان آتی تماشا به معرفی دیگر آثار و ابنیه تاریخی ومشاهیر رجال و نام‌آوران این خطه زیبا خواهیم پرداخت. اینجانب سیدمحی‌الدین حسینی ارسنجانی دبیر صفحه میراث و گردشگری روزنامه «تماشا» بر این باورم که بزرگی مثل جناب آقای دکتر تقوی جویمی با عشق و شور و علاقه و وقت گذاری در دو سه دهه اخیر توانسته 
جلوه‌هایی نو از تاریخ و فرهنگ و مشاهیر وآثار ارزشمند مناطق تابعه لارستان بزرگ و از جمله جویم را برای دوستدار‌ان و علاقه‌مندان شهروندان و ساکنان این کهن دیار رو‌نمایی کند. امید آنکه سایر نویسندگان و شهرنامه‌نگاران و فارس پژوهان نیز بتوانند چونان او مصمم و پا بر‌جا در وادی پژوهش و تحقیق گامهای استوار و محکمی بردارند و مناطق خود را که زادگاه‌ها و نشیمن‌گاههای آنان است را بهتر و بیشترب ه عموم خاصه به ساکنان آن مناطق معرفی نمایند.  
* برکه میانده جویم:
آب انبار میانده با پیگیری های کرامت اله تقوی دبیر انجمن میراث فرهنگی و گردشگری بخش جویم در تاریخ 18 شهریور 1382 با شماره 23364 در ردیف آثار ملی ایران ثبت شده است. برکه میانده جویم، در عصر صفویه، مابین سال های 1085 لغایت 1095 هجری قمری، به سرمایه حاج صفی قلی بن پاسلار محمّد الجویمی کلانتر وقت جویم، بنا گردیده است. محیط برکه 47 متر، ارتفاع گنبد 5/11 متر، عمق آن 20 متر و دارای چهار دهنه دو متری، در چهار جهت جغرافیایی میباشد. معروف است که بانی معادل مقدار سنگ استخراجی کارگران حفار برکه، به آنها ذرت میداده است. (1) نقبی به ارتفاع یک متر و طول یک کیلومتر آب شمال شهر جویم از محلی موسوم به گود بهار و به این برکه منتقل میکرده است. (2) این برکه، در مرکز شهر جویم، حدفاصل کاروانسرای صفی قلی و رضاقلی خان، واقع شده و احتیاج به رسیدگی و تعمیرات جزیی دارد. (3) برخی منابع مورد استفاده دراین مبحث: 
1- تقوی، کرامت اله (1375)، جویم شهر صالحان، شیراز، راهگشا، ص 37،/.2- علمداری، مجتبی (1388)، وبلاگ اطلاع رسانی سازمان رفاه سازمان رفاه و آبادانی جویم (سراج)، www.juyom.com.
3- وثوقی، محمدباقر. منوچهر عابدی راد، صادق رحمانی و کرامت اله تقوی (1385) تاریخ مفصل لارستان، جلد دوم، تهران، همسایه، ص 1430
* مسجد جامع جویم:
مسجد جامع جویم واقع در مرکز شهر جویم در تاریخ 30 خرداد 1377 با شماره 2035 در ردیف آثار ملی ایران ثبت شده است. مسجد جامع جویم، توسط حاج صفیقلی بن محمّدالجویمی، در سال 1097 ه.ق مصادف با سلطنت شاه سلیمان صفوی، احداث گردیده است. بر طرفین طاق بزرگ رو به روی محراب و منبر دو کتیبه دیده میشود. کتیبه اول حاوی نام بانی، تاریخ ساخت و نام کتیبه ساز است. کتیه دوم حاوی آیات کریمه قرآنی است که در سال      
1119به دست محمدّصادق بن محمودالجویمی نسخه برداری شده است. دیگر مشخصات مسجد عبارت است از: منبر سنگی با دوازده پله که در کنار محراب قرار دارد. محراب سنگی مقرنس با نقوش هندسی که متأسفانه دستکاری شده است. حوض کاشیکاری بسیار زیبا با کاشیهای لعابدار که متأسفانه چند سال پیش به دست عوام الناس کاملاً محو و تخریب گردیده است. 21 طاق بزرگ، 12 طاق کوچک، 16 طاقچه از دیگر مختصات مسجد به شمار میرود.تعدادی از این طاق ها، به طرز ناشیانه ای مسدود و به اتاق تبدیل شده است. لوله کشی و نصب آب سردکن و ایجاد چندین درب آهنی، برای طاق‌های بزرگ مسجد، به منظور گرمادهی زمستانه نیز ناشیانه و غیراصولی انجام گرفته و به طور کلی از آن زیبایی و فراهت پیشین مسجد،چیز چشمگیری باقی نمانده است. در گذشته ضلع شرقی مسجد، به موازات درب ورودی، دارای طاقها و نیم طاقهای زیبایی بوده که جملگی تخریب شده است. علاوه بر آن مسجد جامع صاحب سردابه و شبستان و صفه بوده که آنها نیز از بین رفته است. (1)چنان که گذشت، مسجد جامع دارای دو کتیبه است. کتیبه نخست مزین به احادیثی در فضیلت بنای مسجد و ستایش حضرت رسول (ص) و ائمه معصومین (ع)، خصوصاً علی بن ابی طالب (ع) و فاطمه زهرا (س) و همچنین نام بانی و حجّار و تاریخ ساخت آن میباشد. در سال 1097 ه.ق ساخته و پرداخته شده است. متن کامل کتیبه مذکور چنین است: «لفضل عمل البانین المساجد روا بقوله من بنی مسجدا ولو مثل مفحص قطاه بنی ا... له بیتاً فی الجنه ماشاء و علی علی بن ابی طالب امیرالمومنین و علی فاطمه الزهرا بضعه سید المرسلین رسول ا... و علی الائمه الاطهار المعصومین. امّا بعد فحیث کان المرحوم المبرور حد برون المولد والجود حاج صفی قلی ابن المقدس المغفور سالار محمّدالجویمی من الراغبین فیما وعدا... و رسوله و حججه من النعیم السرمدی الخالد علی بناالمساجد علی امر الملک الصاهر ربنا هذا لک المسجد الجامع منه ا... تعالی و غفر له و کان ذلک بتاریخ سنه السابعه و التسعین و الف 1097 کتب حسین بن جعفر الحسینی البحرانی.» (2)کتیبه دوم به خط نستعلیق کهن و بسیار درهم پیچیده، بر روی لوحی به ابعاد 47×70 سانتی متر، در هفت ردیف حکاکی گردیده و به آیات شریفه قرآن کریم زینت یافته است. در سنگ نوشته موصوف چنین میخوانیم: 
«بسم ا... الرحمن الرحیم» الحمد... الذی جعل المساجد بیوته فی الارض للذین براون الی الصلوه فیها و تعاهده جمله المصلین فضلها و مدح بها فی اعلی کتاب المبین فقال انما یعمر مساجدا... من امن با... والیوم الاخر و اقم-الصلوه و اتی الزکوه و لم یخش الاا... فعسی اولئک ان یکونوا من المهتدین. و یوعد علی بها و جراالمنع من ذکر اسمه فیها بالعذاب المهین فقال من اظلم ممن منع مساجدا... ان یذکر فیها اسمه و سعی فی خرابها اولئک ما کان لهم ان یدخلوها الا خائفین و صلی ا... علی محمّد خاتم النبیین. فرغ و نسخه الموصح محمّدصادق بن محمود الجویمی 1119. «(3)با 
پیگیری های کرامت اله تقوی دبیر انجمن میراث فرهنگی و گردشگری بخش جویم و با اختصاص حدود 70 میلیون تومان اعتبار از سوی اداره کل میراث فرهنگی و گردشگری فارس این مسجد تاریخی در سال 1392 مرمت گردید. تقوی طی مصاحبه ای با شبکه مستند برنامه همسفر در چهارم اردی بهشت ماه 1396 در همین رابطه اظهار داشت: «اجرای کانال دفع نم با هدف دفع نم از دیواره های بنا، اجرای سنگ فرش صحن داخلی و رواق های پیرامون، اجرای بلوکاژ و سنگ فرش حیاط مسجد، احیای حوض قدیمی مسجد، پاکسازی و ترمیم محراب و منبر سنگی از جمله موارد مرمتی مزبور در مسجد جامع جویم به شمار می آید.»
برخی منابع مورد استفاده در این مبحث: 
1- تقوی، کرامت اله (1376)، جغرافیای عمومی بخش جویم، شیراز، راهگشا، ص 485./2- تقوی، کرامت‌اله (1378)، بزرگان جویم، قم، همسایه، ص 163./3- وثوقی، محمدباقر. منوچهر عابدی راد، صادق رحمانی و کرامت‌اله تقوی، تاریخ مفصل لارستان، جلد دوم، تهران، همسایه، ص 1427.
*کاروان سرای صفی قلی جویم:
کاروان سرای صفی قلی در مرکز شهر جویم در تاریخ 30 خرداد 1377 با شماره 2036 در ردیف آثار ملی ایران ثبت شده است. این کاروان سرا، در سال 1093 ه.ق هم زمان با سلطنت شاه سلیمان صفوی، به دست یکی از بزرگان جویم به نام حاج صفی قلی بنا گردیده و مجموعاً محوطه وسیعی را در بر میگیرد. کتیبه سردرب ورودی، متشکل از سیزده بیت شعر، هنوز موجود و استوار است. متأسفانه قسمت هایی از این کاروان سرا و پیرامون آن در دوره های پهلوی اول و دوم به دست مالکین و خوانین وقت مورد دخل و تصرف قرار گرفته است. لازم است در اسرع وقت، نسبت به احیا و مرمت این میراث کم نظیر فرهنگی اقدام شود. (1)جغرافیای تاریخی جویم، در توصیف کاروانسرای مزبور آورده است: «روح سادگی و آرامش بر عموم این ابنیه قابل احساس میباشد. اشعاری که بر کتیبه سردرب ورودی کاروانسرا حکاکی شده، گوشه ای از مسائل را برای ما روشن می سازد. این اشعار بیشترین اشعار محکوکه است که در جویم دیده شده است. صفی در این اشعار، ضمن ستایش و ثنای حضرت ایزد تعالی، خود را غلام شاه لافتی علی مرتضی (ع) میخواند. وی اذعان میدارد که در ساخت کاروان سرا دراهم و جواهرات فراوان بخشیده است: 
درم ریخت چون شاخ گل در بهار                  
که تا شد مکمل به وضعی که خواست 
بانی، چون به این موضوع می اندیشیده که در آینده و بعد از وفاتش احتمال دارد که حکّام و ارباب جور کاروان سرا را تصرف نموده و به محل استقرار و سکنای لوازم حکومتی مبدّل سازند، لذا صراحتاً از این گونه تصرفات غیر شرعی که در آن دوره اتفاق می افتاده،منع نموده،صرفاً جهت آسایش و استرا حت رهگذران و مسافران و نیازمندان وقف نموده است. 
غرض زین عمارت نبودش ریا                     
جز آسایش خلق خیری مخواست
بشرطی که حکام والامقام                          
کنند اندرو گر اقامت خطاست
چو دیگر کسان بر سبیل جواز                    
کنند ار توقف در آنجا بجاست
آرامش و خنکی و راحتی و ثمانت از مختصات برجسته این بناست، چنان که پس از سه قرن و با وجودی که در این سالهای طولانی مرمت و بازسازی نشده، همچنان استحکام و استواری خود را حفظ کرده و هنوز نیز بدون نیاز به وسایل خنک کننده امروزی، قابل استفاده در ماه های گرم تابستان است. 
بود ذات او مصدر فیض و جود
بنایی که خیرش به هر سو بپاست
بتأسیس این روح پرور بنا                              
که مانند خلد برین جان فزاست (2)
متن کامل اشعار کتیبه سر درب ورودی، کاروانسرای صفی چنین است: 
به عهد شهنشاه شاه جهان
سلیمان که مهر سپهر خداست
شهان طوق در گردن بند پیش
کنونش جهان چون ابرمرد لافتاست
بود جهجه از تابش آفتاب                            
ز آفاق ها سروش خش توست
ز توفیق ایزد معالی مکان                            
صفی کو غلام شه لافتاست
بود ذات او مصدر فیض و جود                     
بنایی که خیرش بهر سو بپاست
به تأسیس این روح پرور بنا                          
که مانند خلد برین جان فزاست
درم ریخت چون شاخ گل در بهار                 
که تا شد مکمل به وضعی که خواست 
غرض زین عمارت نبودش ریا                      
جز آسایش خلق خیری مخواست
بشرطی که حکام والامقام                          
کنند اندرو گر اقامت خطاست
مر او را تو رقع ز ارباب دل                         
به الحاح حاجب ز ایزد دعاست
ز دل شد طلب سال تاریخ او                     
بگفتای (1093) سرای از صفی باصفاست
کاروان سرای صفی قلی، در مرکز شهر جویم و در مجاورت برکه میانده واقع شده است.(3) 
این کاروان سرا 896 متر مربع مساحت و 630 متر مربع زیر بنا دارد. در چهار سوی آن تعداد 20 حجره (اتاق) دیده میشود. بسیاری از این حجره - ها به شومینه های (بخاری چوب سور) زیبا زینت 
یافته‌اند. در بخش جنوبی آن اصطبلی برای نگهداری حیوانات مسافربر و بارکش مانند شتر و اسب و قاطر و الاغ قرار گرفته است که 28 متر طول دارد. 
منابع مورداستفاده دراین مبحث: 
1- تقوی، کرامت اله (1376)، جغرافیای عمومی بخش جویم، شیراز، راهگشا، ص 472./2- تقوی، کرامت اله (1376)، جغرافیای تاریخی جویم، آماده چاپ و انتشار.3- وثوقی، محمدباقر. منوچهر عابدی راد، صادق رحمانی و کرامت اله تقوی، تاریخ مفصل لارستان، جلد دوم، تهران، همسایه، ص 1428./
*حمام خضر شهر جویم
حمام خضر جویم واقع در محله گود کر شهر جویم با پیگیری های کرامت اله تقوی دبیر انجمن میراث فرهنگی و گردشگری بخش جویم در تاریخ 11 مرداد 1384 با شماره 12753 در ردیف آثار ملی ایران ثبت گردیده است. حمام خضر، در سال 1085 ه.ق توسط حاجی صفیقلی جویمی احداث گردیده است. این حمام دارای چهار سالن تو در تو میباشد. سالن اول، رختکن با حالت سرد و خشک.سالن دوم، مخصوص توالت و نوره کشیدن و حجامت کردن، با حالت سرد و تر. سالن سوم، ویژه شستشو و غسل کردن، با حالت گرم و تر.سالن چهارم،برای عرق کردن و گرم شدن و برخی معالجات طبی، با حالت گرم و خشک. این چهار سالن، براساس چهار طبع مجاز تنظیم شده است.سالن چهارم به ندرت مورد استفاده قرار میگرفته، ولی سالن سوم که زمین آن داغ و آبش از مخزن جاری میشده، مورد استفاده همگانی بوده است.سقف گنبدی سالنها کواکب نشان و دارای طاق های متعدّد و گچبری های هندسی ظریف و زیبایی می باشد. گویا نقبی طولانی رابط حمام موصوف و منزل حاجی صفیقلی کلانتر جویم بوده است. (1) این حمام مانند سایر حمام های تاریخی از اجزای گوناگونی چون ورودی، جامخانه، بینه (رختکن)، میاندر، نوره کش خانه، گرمخانه (صحن)، خزینه، شاه نشین، نمازخوان، گلخن (تون)، گاوچاه و استخر و شبکه آبرسانی و فاضلاب تشکیل میگردد. حمام خضر، در جنوب غربی شهر جویم و در محلی به نام گود کُر واقع شده و هم اینک به مزبله دانی افراد محل، مبدل گردیده است. ضرورت دارد این اثر کم نظیر عصر صفوی را، از ضربات زشت و زجرآور جور زمان محفوظ داشته و با مرمت و رسیدگی اساسی، بدان حیاتی سرسبز و پردوام به جاودانگی حیات حضرت خضر 
بخشید. 
حمام دلگشای که آب حیاض او
بهر حیات دایمش خضر طالبست
سقفش سپهر و جام نجوم و بسیط صحن
مر حوضه پر آب خضر از جوانبست
بانی او سحاب سخا معدن عطا
حاجی صفی قلی علی المناقبست
مقصود او رضای خدا بود و نفع خلق
حقا که این بنای بدیع از مواهب است
تاریخش از زبان خرد خامه ام نوشت
حمام جم شبه فلک با کواکب است (2) 
برنامه پاکسازی حمام خضر جویم از زباله های انباشته در محوطه داخلی و بیرونی آن (250 سرویس پنج تن زباله) در تابستان سال 1381 به اهتمام کرامت اله تقوی دبیر انجمن میراث فرهنگی و گردشگری جویم و باهمکاری محمدحسین بحرالعلومی مدیرکل وقت میراث فرهنگی فارس و بهنام جعفری شهردار جویم به انجام رسید. 
به گزارش ماهنامه صحبت نوی جویم (شماره 5، فروردین 1395) فاز اول مرمت حمام خضر جویم با اعتباری معادل 53 میلیون تومان به پایان رسید. کرامت اله تقوی دبیر انجمن میراث فرهنگی و گردشگری بخش جویم طی مصاحبه ای با خبرنگار صدا و سیمای فارس اظهار داشت: برداشت لایه های خاک و کاه گل پشت بام، اجرای دیوار سنگی با سنگ لاشه و ملات گچ دورتادور پشت بام حمام، استحکام بخش دیوارها و سقف بنا با دوخت و دوز ترک ها و بازسازی دو طاق از نوع آهنگ در سالن سونا و اتاق آبشی و تخلیه خاکروبه هیزم خانه (تون) از جمله موارد مرمت در فاز اول کنونی محسوب میشود. مرمت حمام با هدف تغییر کاربری به موزه مردم شناسی صورت میگیرد. تقوی تامین هزینه مرمت را از محل اعتبارات ماده 180 دانست و ضمن تشکر از مساعدت همکاران خویش در اداره کل میراث فرهنگی و گردشگری فارس در جذب اعتبار مزبور، از دکتر امیری مدیر‌کل محترم میراث فرهنگی فارس و همکاران ارجمند ایشان درخواست کرد برای سال آتی از محل اعتبارات استانی و ملی جهت تکمیل مرمت این بنای گرانبهااعتباری اختصا ص دهند تا هرچه زودتر به مرحله بهره برداری و تبدیل به موزه مردم شناسی 
برسد. 
*منابع مورد استفاده در این مبحث:
1- تقوی، کرامت اله (1375)، جویم شهر صالحان، شیراز، راهگشا، ص 35./2- وثوقی، محمدباقر. منوچهر عابدی راد، صادق رحمانی و کرامت اله تقوی (1385)، تاریخ مفصل لارستان، تهران، همسایه، ص 1429 و 1430./
* سخن پایانی:
درباره جویم و آثار تاریخی و فرهنگی آن حرف و سخن بسیار است. خوشبختانه در این خصوص منابع مکتوب ارزشمندی نیز به رشته تألیف درآمده که مجموعه اثارنوشتاری دکترکرامت اله تقوی جویمی به عنوان مهمترین آثار نوشتاری در حوزه جویم از آن جمله است. اما باز هم در این زمینه لازم است توسط سایرمحققان ومولفان،تحقیقات و مطالعات گسترده صورت پذیرد و دوستداران میراث کهن پارس خصو‌صاً نخبگان علمی و فرهنگی مناطقی مثل جویم بسترهای لازم رابرای تحقیقات و مطالعات نوین در این عرصه فراهم 
آورند.

نظرات کاربران
تاکنون نظری برای این خبر ثبت نشده است!
ثبت نظر جدید
  • نام و نام خانوادگی
  • آدرس ایمیل
  • نظر شما