امروز، سه شنبه، ۲۱ آبان ۱۳۹۸

مروری بر تاریخچه «نخستین مدارس شیراز و فارس» از عهد قاجاری تا انقلاب اسلامی

سیدمحی الدین حسینی ارسنجانی- تماشا
* مقدمه:
علم و آموزش در شیراز تاریخی حداقل 3000 ساله دارد. از الواح گلی تخت جمشید و قبل از آن یعنی آثار بر جای مانده از تل تاریخی تیمارون در توابع ارسنجان گرفته تا نشانه های تاریخی در دل کوه ها و آثار برجای مانده از میراث کهن قبل و بعد از اسلام در جای جای فارس نشان می دهد شیرازیان و فارسیان قومی اهل علم و آموزش بوده و پیوسته در اندیشه کسب کمال و دانایی بوده اند. آنان نیک اندیشانی بوده و هستند که برای ایجاد مراکز علمی از جان و دل تلاش می کنند. خوشبختانه منابع خوب و قابل توجهی در خصوص تاریخ علم و آموزش به ویژه آموزش و پرورش، شیراز و فارس، موجود است که کتاب ارزشمند استاد فقیدم زنده یاد و زنده نام «حسن امداداشیرازی» با عنوان تاریخچه آموزش و پرورش فارس از عهد باستان تا کنون یکی از آن منابع مطالعاتی است. در این شماره از روزنامه تماشا به معرفی بخشی بسیار کوچک از مدارس قدیمی شیراز پرداخته و در شمارگان آتی شما خوبان و گرامیان را به معرفی دیگر مدارس نوین شهر شیراز و فارس که رقمی بالای صد مدرسه در صدواندی سال پیش از عهد قاجاری تا عهد پهلوی است می پردازم. لازم به یادآوری است که در تهیه این متن از مطالب گفتاری و نوشتاری آقایان دکتر کورش کمالی سروستانی، هاشم فریدونی، مهدی سامی و محمد جاودانیان چهار تن از محققان ارجمند حوزه فرهنگ و آموزش، بهره مند گردیده ام. 
* سکینه آغازی بنیانگذار مدارس دخترانه در شیراز:
مرحومه سکینه آغازی ارسنجانی از زنان معارف پرور ارسنجان و شیراز و مؤسس اولین مدرسه دخترانه در فارس است. وی همسر یکی از بزرگان شیراز مرحوم آیت ا... آقای سید محمدحسن ثقة الاعلام شیرازی و مادر سعدی زمان و شاعر بزرگ معاصر زنده یاد «استاد دکتر مهدی حمیدی شیرازی» است. سکینه بانو عفت آغازی ارسنجانی، دختر حاج حسین خان ارسنجانی از خاندان ابراهیمی ارسنجان است. در مورد وی گفته اند: «اول کسی که در تأسیس مدرسه نسوان کوشش کرد و مدرسه نسبتاً آبرومندی را دایر نمود، خانم سکینه عفت آغازی بود که در سال ۱۳۳۹ هجری قمری به تشویق میرزای رحمت، رئیس فرهنگ وقت، دبستانی به نام عفتیه در منزل شخصی تأسیس کرد که در آذر ۱۳۰۳ هجری شمسی دولتی شد و هنوز هم دایر است و این مدرسه اولین مدرسه دخترانه است که دولتی شده است». هنگامی که مهدی حمیدی فرزند وی بیش از دو سال و نیم نداشت، همسر سکینه عفت آغازی درگذشت و تربیت فرزند به تنهایی به وی محول شد. این بانوی فرهنگور نه تنها در ایجاد مدارس گوناگون اقدام کرد و در این کار او را با مشکلاتی همراه نموده و دردسر‌هایی برای او به وجود آوردند. اما او صبورانه در راه باسواد کردن زنان و دختران شیراز گام‌های زیادی برداشت و به ایجاد مؤسسات خیریه و 
عام المنفعه در حوزه کار بانوان همت گماشت. پدر و عمو و برادران وی از شاعران بزرگ ارسنجان‌ اند و آغاز و انجام ارسنجانی دو چهره نامدار ادبی از این خاندان‌ اند. لازم به ذکر است که در استان فارس اولین مدارس دخترانه بعد از جنگ جهانی اول تأسیس می‌شوند. اولین مدرسه شیراز با وقفه‌ ای طولانی پس از فرمان مشروطه و در سال ۳۸ تأسیس می‌شود. این مدرسه «بنات» نام دارد و در سال‌های ۱۳۳۷ و ۱۳۳۸ پس از پایان جنگ جهانی اول و با کوشش زنان افتتاح می‌شود. در همین دوره زنان پیشنهاد دادند که اگر روحانیون تأسیس مدارس دخترانه را با عفت و عصمت زنان مغایر می‌دانند، خود مدیریت مدارس را بر عهده بگیرند.مدرسه تربیت نسوان یا مدرسه تربیت بنات اولین مدرسه جدید دخترانه‌ای بود که در دوره قاجاریه به سال ۱۳۳۸ هجری قمری توسط آقا ملا علیرضا تربیت در شیراز تأسیس گردید. وی قبلاً مدرسه پسرانه‌ای را تأسیس کرده بود. در واقع پیش از تأسیس مدرسه دخترانه، همسر وی دختران را آموزش می‌داد تااینکه سرانجام مدرسه دخترانه تأسیس گردید. در این مدرسه علوم قدیم در کنار علوم جدید نظیر علوم طبیعی، جغرافیا و زبان‌های انگلیسی و فرانسوی تدریس می‌شد.
* مدرسه ایلخانی:
مدرسه ایلخانی مربوط به دوره قاجار است و در شیراز، محله میدان شاه، پشت مسجد ایلخانی واقع شده و این اثر در تاریخ ۸ مرداد ۱۳۸۱ با شماره ثبت ۶۰۲۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. این مدرسه تاریخچه ای مفصل داردکه دراین مجال نمی گنجد. 
* دبستان ابن سینا:
دبستان ابن سینا مربوط به دوره پهلوی اول است و در شیراز، خیابان رودکی، خیابان مکتبی واقع شده و این اثر در تاریخ ۸ مرداد ۱۳۸۱ با شماره ثبت ۶۰۳۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. درباره این مدرسه باید مقاله ها بنوشت. 
* دبیرستان خدیجه کبری:
دبیرستان خدیجه کبری مربوط به دوره پهلوی اول است و در شیراز، خیابان انوری، شماره ۴۵، جنب هتل جم واقع شده و این اثر در تاریخ ۸ مرداد ۱۳۸۱ با شماره ثبت ۶۰۳۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. درخصوص این مدرسه نیز باید پژوهش های ارزنده تهیه و تدوین گردد. 
* دبیرستان سلطانی شیراز:
دبیرستان سلطانی مربوط به دوره قاجاریه است و در ابتدا توسط سرکار خانم سلطان الحاجیه وقف و در نرسیده به مسجد مشیر شیراز، کنار باربند مشیر واقع بود که سپس در دوران پهلوی با زحمات آقای مولایی مدیر وقت و آقای علی محمد کامرانی معاول اول با جمع‌آوری شهریه‌ها (مبلغ ۶۸۰ ریال شهریه که مبلغ ۸۰ ریال برای اداره ارسال و مابقی هزینه دبیرستان تأمین می‌گردید) شایان ذکر است هرکس نداشت پرداختی صورت نمی گرفته. زمین جدیدی واقع در خیابان ذوالانوار مشیر غربی هفت شیراز خریداری و دبیرستانی در دو طبقه بسیار بزرگ برای کلاس های ۷ تا ۱۲ دبیرستان نظام قدیم دوره پهلوی در سه رشته ریاضی، تجربی، انسانی و محوطه بسیار بزرگ دارای ۲ والیبال ۱ بسکتبال و یک زمین پرش و یک ژیمناستیک و یک فضای بزرگ درختکاری شده کارگاه عکاسی، گریم، الکترونیک، آهنگری، بازیگری و ... ساخته شد. متأسفانه پس از انقلاب ۱۳۵۷ ه ش ایران بدون در نظر گرفته احترام واقف اولیه نام آن به دبیرستان ملاصدرا تغییر یافت. در سال ۱۳۹۱ ه ش بنای دوم این دبیرستان واقع خیابان ذوالانوار کوچه هفت مشیر غربی تخریب و بنای جدید با جداسازی حیاط بسیار بزرگ ساخته شد. باید کتابی کامل و مستقل درباره این مدرسه و تاریخ ایجاد و نام آورانش نوشت. 
* فرصت‌الدوله و تأسیس مدارس عشایری در شیراز:
به عنوان نخستین کسی که اقدام به دایر کردن مدرسه به طرز جدید در ایلات فارس کرده از فرصت‌الدوله شیرازی نام‌برده می‌شود. برخلاف آنچه که تصور می شود سابقه فرهنگی و آموزش نوین عشایر، همگام با تعلیم و تربیت شهرها شروع‌ شده است. محمد بیگی، معتقد است پروفسور محمود حسابی وزیر فرهنگ در دولت مصدق مؤسس نخستین مدارس نوین عشایری بوده است؛ در این زمینه برخی مستندات و آمار آموزش‌ و پرورش نیز بر مجموعه فعالیت‌های فرصت الدوله‌شیرازی در اقدام به دایر کردن مدرسه به طرز جدید در ایلات فارس اشاره دارند. نام وی میرزا محمد نصیر الحسینی «زاده 1233 شمسی در شیراز درگذشت اول آبان  1299 خورشیدی در جوار آرامگاه حافظ شیراز دفن شد» ملقب به «میرزا آقا» شاعر، نقاش، موسیقی‌دان و ادیب ایرانی که در شعر «فرصت» تخلص می‌کرد که به پیشنهاد انجمن جنوب از سوی حاج مخبر السلطنه هدایت «وزیر وقت علوم و معارف» در سال 1286 خورشیدی «1326 قمری» به‌ عنوان اولین رئیس معارف و اوقاف فارس شیراز منصوب شد و تعداد زیادی مدارس در شیراز احداث کرد. در سال 1301 تا 1307شمسی نمایندگی، فرهنگ کازرون به عهده آقای میرزا عباس سعادت کارمند رسمی وزارت آموزش‌ و پرورش «معارف» واگذار شد، در زمان او یک مدرسه عشایری در ایل قشقایی«طایفه کشکولی» و یک دبستان دخترانه در کازرون افتتاح شد. در سال 1304 مدرسه دولتی در ایل قشقایی به مدیریت مرحوم میرزا فضل‌اله بدیع پاک‌بین تأسیس شد که یک خدمت کار به نام باقر حسن بیگ داشته است، در سال 1306 مدرسه ای در ایل باصری به مدیریت مرحوم محمدباقر فصاحت تأسیس یافت و در سال 1309-1310مدرسه دولتی در ایل عرب به مدیریت میرزاحسن دستوری نیز دایر شد، در همین سال مدرسه دولتی دیگری در طایفه جبار عرب به مدیریت سید مصطفی غیاثی تأسیس شد که خدمتگزار آن مدرسه فریدون فرزند علی جان بوده است. در سال 1309 دبستانی یک کلاسه از طرف اداره معارف در طایفه شش بلوکی دایر شد که در سال1311 به صورت مدرسه روستایی درآمده و خنجشت منتقل شد. توسعه تأسیس مدارس نوین عشایر در حالی بود که در شهری چون سمیرم در سال 1314، اولین دبستان به نام وقار به مدیریت احمد شمس یزدی احداث شد. بعضی مدارس عشایری در سر حدات منطقه سمیرم فارس که در کوچ ییلاق معلمان از طرف دولت به سوادآموزی عشایر می‌پرداختند می‌توان عبدالکریم آموزنده تأسیس که خدمتگزار آن علی‌ اکبر فرزند کیومرث بوده است و در سال 1311 تبدیل به مدرسه چهار کلاسه روستایی شد و چون طایفه دره شوری در سال 1314 در سمیرم اسکان یافت آن مدرسه بدان جا منتقل شد و در سال تحصیلی 14-1315 این دبستان به مدیریت عبدالحمید مقدس و یک آموزگار دیگر اداره می‌شد و دارای 26 شاگرد بوده است. مدرسه دولتی نادر وردشت سمیرم، اداره معارف فارس در سال 1309 خورشیدی مدرسه یک کلاسه در طایفه عمله قشقایی تأسیس کرد و چون طایفه مزبور در سال 1310 متفرق شد آن مدرسه را به طایفه دره شوری به‌ عنوان مدرسه شماره 2 انتقال دادند و در سال 1311 تبدیل به مدرسه چهار کلاسه روستایی شد و آن را به نام دبستان دولتی نادر وردشت مهرگرد منتقل ساختند؛ این مدرسه اغلب یک کلاسه دو کلاسه و چهار کلاسه بوده و این دبستان در سال تحصیلی 14-1315 به مدیریت سید نعیم طغرایی و یک آموزگار دیگر اداره می‌شد و دارای 51 شاگرد بوده است که می‌توان کودکی استاد محمد بهمن بیگی که از طایفه عمله بود را از دانش‌آموختگان عشایری  آن دوره شمرد.
* دبستان حافظ در آباده:
در سال 23-1322 آقای علی‌اکبر مینو رئیس اداره فرهنگ آباده دبستانی از محل جمع‌آوری صدی یک حقوق معلمین و فرهنگیان احداث کرد. کتابی مستقل در مورد فرهنگ آباده و تاریخچه مدارس و معلمان آن شهر در60سال پیش تهیه و چاپ شده است. 
* دبستان صولت قشقایی:
در سال تحصیلی 25-26 توسط محمدحسین خان صولت  قشقایی نماینده دوره 14 و 15 شورای ملی تأسیس‌ شده است که نشان در عزم بزرگان ایل در توسعه سوادآموزی عشایر داشته‌اند که اصولاً با پیگیری و مدیریت خوانیین دولت بر اساس طایفه وبنکو معلمینی در اختیارشان قرار می‌داده است. فقط مدارس عشایری تأسیس و توسعه پیدا بعد از تأسیس مدارس به تربیت مدارج علمی توسعه و تأسیس شدند.
* تأسیس دارالتربیه عشایری:
در اسفند سال 1328 مقرر شد که سه باب دارالتربیه شبانه‌روزی در فیروزآباد، فسا و شیراز تأسیس شود، شادروان عزت‌اله قوامی یک قطعه ده هزار مترمربع از زمین‌های باغ رزی خود، واقع مابین باغ ارم و باغ ناری را برای تأسیس دارلتربیه عشایر و یک قطعه دیگر بالغ به پنج هزار مترمربع جهت کارآموزی حرفه‌ و فن کودکان بی‌بضاعت، به اداره فرهنگ فارس اهدا کرد، شادروان رضا مزینی رئیس فرهنگ فارس با تهیه نقشه‌هایی قطعه را آغاز کرد.
* تأسیس دانشسرای و تربیت‌معلم عشایری فارس:
در سال 33-34 باکوشش دکتر فاطمی رئیس فرهنگ فارس حدود 90 مدرسه عشایری در ایلات مختلف قشقایی و عرب و لر به‌ وسیله معلمانی که اغلب شهری و یا دهاتی بودند تأسیس شد و چون معلمان شهری به زندگی طاقت‌فرسای عشایر عادت نداشتند و از حرکت با ایل و تغییر مکان ناراضی بودند این مدارس نتیجه مطلوبی به بار نیاورد. تا این‌که وزارت فرهنگ در سال 1335 درصدد برآمد که در استان‌ هایی که ایلات و عشایر زندگی می‌کنند به‌ جای دارالتربیه، دانشسرای عشایری تأسیس کند که در سال 1337-1336 در ساختمان مفصل و مجهز کار خود را ادامه داد و برای اداره مدارس عشایری جوانانی از طوایف مختلف ایلی که حداقل گواهی نامه شش ابتدایی دارند با معلوماتی برابر آن داشته باشند به مدت یک سال تحت تعلیم درآیند و سپس به طایفه خود بازگشته به تعلیم و تربیت فرزندان عشایر بپردازند بنابراین در سال یادشده در فارس، شهرکرد، دشت میشان (دشت آزادگان)، اصفهان، رضائیه (ارومیه)، شاه‌آباد (اسلام‌آباد غرب)، زاهدان، گنبدکاووس، هشت باب و چند نقطه دیگر دانشسرای عشایری دایر شد. در سال 1332 کمسیون اصل چهارم ترومن در شیراز، مبادرت به تأسیس دایره تعلیمات عشایر کرد و آقای گیگن آمریکایی به‌ طور مستقیم مسئول امور برنامه‌ریزی آموزش عشایر شد. او برای تحقق اهداف خود، از فرزندان ایل نیز استفاده کرد. بنابراین، مدارس عشایری با اصل چهار تحت ریاست گیگن در ایران توسعه یافت. مدارس عشایری اصل چهار به مدت سه سال تا زمان خاتمه فعالیت اصل چهار در ایران فعالیت کردند. مرحوم آقای بهمن‌بیگی که به استخدام این مؤسسه شروع به کار کرده می‌نویسد «سه سال از عمر این مدارس گذشت و پیشرفت دانش آموزان امیدبخش بود. در شرایط جدید، با توجه به وضع نامعلوم معلمان و مشکلاتی که در آموزش‌ و پرورش فارس برای بقای دبستان‌های عشایری دست‌ به‌کار شدند و معلمان دانشسرا دیده را جایگزین معلمان سابق کردند».
 پس از اتمام و تحویل اسناد و مدارک اصل چهار توسط مسئولان آمریکایی به دولت ایران، بهره‌ برداری از این مدارس به‌ وسیله آموزش‌ و پرورش فارس «دایره تعلیمات عشایر» به ریاست جدید محمد بهمن‌بیگی ادامه یافت و وی 26 سال در مدیریت و سرپرستی آموزش عشایر فعالیت کرد.
در حال حاضر، بیش از 188هزار دانش‌آموز عشایری در سراسر ایران مشغول به تحصیل هستند اما همچنان بخشی از مشکلات تحصیل در این حوزه وجود دارد. به عنوان نخستین کسی که اقدام به دایر کردن مدرسه به طرز جدید درایلات فارس کرده از فرصت‌ الدوله شیرازی نام‌برده می‌شود.
* شعاعیه؛ مدرسه بزرگان شیراز:
امسال(98) آیین رونمایی از کتاب «صد و ده سال؛ از شعاعیه تا شاهپور و ابوذر»، پژوهشی درباره یک از قدیمی‌ترین مراکز آموزشی شیراز، با حضور جمعی از فرهنگیان، دبیران و دانش آموزان این مدرسه پرقدمت برگزار شد. رونمایی از این کتاب همزمان بود با 110 سالگی ساخت دبیرستان «شاهپور» در شیراز که با نام «شعاعیه» در سال 1287 خورشیدی بنیان‌گذاری شد، با نام «شاهپور» به شهرت رسید و سپس با نام دبیرستان «ابوذر» تا سال 1380 به فعالیت خود ادامه داد. بخش مهمی از شخصیت‌های علمی و فرهنگی شیراز دانش آموخته این مرکز آموزشی هستند.
 * تأسیس شعاعیه:
کمالی سروستانی درباره این مدرسه و شکل‌گیری آن گفت: هر واقعه‌ای، طلیعه‌ای دارد و نقطه آغازینی؛ نقطه‌ای با زیربنیانی قابل تامل، که اگر به گاه و به درستی سامان یابد؛ مانایی‌ای خواهد یافت به قدمت تاریخ و به عمر انفسی و آفاقی نوع انسانی و اگر به نادرستی پی ریخته شود، در نطفه، خاموش خواهد شد؛ پدیداری‌اش را نه خود به یاد خواهد سپرد و نه حافظه تاریخی آن شهر و دیار و سرزمین.وی افزود: پدیداری این قانون، در هر امری ساری و جاری است و برونداد آن امری انکارناپذیر؛ چنانکه زیربنای خشتِ نخستِ «شعاعیه» در 1287 خورشیدی به همت جعفرقلی خان جلیلوند، حکمران فارس، در عمارت قورخانه دولتی، در میدان توپخانه، در ضلع شمالی ارگ کریم‌خانی وبه مدیریت عبدالعلی تهرانی، دومین رئیس معارف فارس، به سزاواری و شایستگی بنیان نهاده شده و تا به اینکِ امروز مهر دوام یافته و اگرچه فراز و فرودهای بسیاری را بر خامه جان، متحمل شده، پسِ پشت نهاده است، اما کارستان ماندگاری و صبوری و دوام، امروز، 110 سالگی آن را به کنکاش، تحسین و الگوپذیری نشسته است.مدیر مرکز اسناد و کتابخانه ملی فارس افزود: بی‌شک برآمدن چنین رویدادی، در سرزمینی که هماره و هر روزه، آبشخور حوادث و رخدادهای گوناگونی است، بی‌اصل و اساسی دقیق، درست و محتوم، روی نخواهد داد؛ دیری نپایید که این مدرسه چند کلاسه کوچک در سال 1309 خورشیدی توسعه یافت؛ در سویی دبستان باقریه و در سویی دیگر دبیرستان شاهپور احداث شد. در سویی دبستان باقریه و در سویی دیگر دبیرستان شاهپور احداث شد با حفظ همان هویت پیشین؛ مدرسه‌ای طراز اول و خوش‌ آوازه در شیراز. از آن پس این روند توسعه با توجه به امکانات مالی و مقتضای شرایط اجتماعی و فرهنگی ادامه یافت. در آن روزگار مدارس تازه بنیاد نهاده شده یکی از نمادهای اصلی فرهنگ و هنر و دانش شیراز بود.کمالی در ادامه گفت: کنکاشی کوتاه پیرامون ویژگی‌های علمی، فرهنگی و هنری این مدرسه چند کارکردی؛ آن هم در سده‌ای پیش از این و در دورانی که تعریف و بازخورد این مفاهیم، امری دشوار، نایاب و زودگذر محسوب می‌شود؛ نشان از اهمیت آن و شیوه‌های درست کاربردی و مدیریتی در آن است که بازتاب آن در چهار حلقه مورد بررسی است. مدیر دانشنامه فارس درباره حلقه مدیران این مدرسه گفت: یکی از مهم‌ترین زنجیره‌های این سلسله که درایت، تدبیر، دوراندیشی و خردورزی از شاخصه‌ای بارز آن در حضور و عملکرد سرانی بوده که حافظه تاریخی، نام نیک آنها را به بزرگی در کار نامه خویش ثبت نموده است؛ بزرگانی چون: علی‌ محمد شعله، شیخ محمد حسین سعادت، بهاءالدین حسام‌زاده پازارگاد، حاج سیدقاسم دستغیب، سید محمد مصباحی و...
* حلقه معاونان و کارمندان مدرسه شعاعیه:
وی سپس به حلقه معاونان و کارمندان این مدرسه پرداخت و در معرفی آنان توضیح داد: بازوان توانمند اجرایی مدرسه بافراست رأی و نیک‌محضری خویش، راهکارهای خردورزانه اصولی و نظری را به گونه عملی و کاربردی هدایت 
می نمودند؛ نام‌آوران ارزشمندی چون: علی‌نقی بهروزی، محی‌الدین حدائق، عبدالعلی زمردیان. مدیر مرکز اسناد و کتابخانه ملی فارس درباره حلقه دبیران این مدرسه گفت: این حلقه، تأثیری بسزا و مستقیم در روند پرورش و پویش دانش‌آموختگانی داشتند که هریک فردایی درخشان و ماندگار را رقم زدند؛ استادانی مجرب که هریک خود صاحب آثاری درخور و مانا در زمینه‌های مختلف علمی و ادبی و فرهنگی هستند؛ شماری اندک از این نام‌ها، نشان از بی‌شمار دانشمندانی است که در این عرصه خوش درخشیده‌اند؛ میرزابزرگ سامی، دکتر لطفعلی صورتگر، میرزامحمد اشرف‌الکتاب ارسنجانی، استاد محمدخلیل رجایی، علی سامی، کرامت‌ا... افسر، محمدجواد بهروزی، جهانشاه سی‌ سختی، دکتر مهدی حمیدی، دکتر جهانبخش نوروزی، علی‌اصغر سیف، احمد آرام، منوچهر فتوت، بهمن کریمی، کریم محمود حقیقی، غلامحسین صابر، شیخ محمدتقی فیلسوف روانشاد، دکتر محمدعلی دانشور، استاد حسن امداد، و....که آثار بسیار از این دانشمندان، در یاد و خاطر بسیاری از ما ماندگار است.
* از ابراهیم گلستان و علی سامی تا فریدون توللی و صادق همایونی در شعاعیه:
وی سپس درباره حلقه دانش‌آموختگان توضیح داد: آماجگاه تأسیس این بنیاد سترگ، در برونداد دانش‌ آموختگانی بود که به واقع، در عرصه علم و دانش و ادب و هنر، تأثیری ماندگار در کارنامه علمی و فرهنگی این مرز و بوم داشته‌اند؛ شماری اندک از آن بسیار، عبارتند از فریدون توللی،ابراهیم گلستان، عبدالوهاب نورانی وصال، جهانشاه سی‌سختی، سیروس پرهام، پروفسور علی‌اصغر خدادوست، استاد صادق همایونی، محمدتابنده، امیرهمایون یزدان‌پور، حسن مشکین‌فام، مسعود سپهر، دکتر اکبر رجایی، سیدفخرالدین دستغیب، دکتر رضا ملک‌زاده، حسن ناهید، محمدرحی
متقی ایروانی، سیدمحمد عظیمی، محمد قائد و...
* اهداف تأسیس دبیرستان شاهپور:
این فارس‌پژوه سپس به سایر اهداف کاربردی تأسیس این مدرسه پرداخت و گفت: راه‌اندازی کلوپ موسیقی در دو بعد آموزش و اجرا، برگزاری کنفرانس‌ های هفتگی، اجرای تئاترهای نمایشی، گردش‌های علمی و بازدید از اماکن تاریخی، برگزاری نشست‌های علمی و فرهنگی مستمر، برگزاری جلسات کتاب‌ خوانی، نشست‌های نقد و بررسی آثار و آرا و نظرها، چاپ سالنامه‌های دبیرستان شاهپور، شرکت در مسابقات ورزشی و اخذ رتبه‌ای برتر از دیگر رویدادهایی بود که در این مدرسه دنبال می‌شد.کمالی سروستانی ادامه داد: از دهه 40 و 50 خورشیدی، این دبیرستان، علاوه بر فعالیت‌های علمی و ورزشی، در فعالیت‌های سیاسی، اجتماعی و فرهنگی نیز سرآمد شد؛ تا اینکه در سال 1358، پس از پیروزی انقلاب اسلامی، نام دبیرستان شاهپور به ابوذر تغییر یافت؛ اگر چه همچنان به فعالیت‌های خویش و حفظ هویت طراز اولی خود ادامه می‌داد؛ تا زمانی که سرانجام در سال 1380 با حادثه تلخگون تخریب این دبیرستان و کتابخانه معلم و تبدیل آن به فضای سبز روبه رو شدیم. به بهانه طرح احیای مجموعه زندیه که هنوز هم در خم یک کوچه است. وی تأکید کرد: بی‌شک در این دوران پرافتخار که قرنی از آن می‌گذرد، داشته‌ ها و بروندادهای علمی وفرهنگی این مدرسه، کارنامه آن را بسیار سترگ و ماندگار ساخته، به گونه‌ای که شیراز امروز را در عرصه‌های مختلف فرهنگی، علمی و ادبی، مدیون و مرهون خویش ساخته است.
* صد و ده سال از شعاعیه تا شاپور:
کمالی درباره کتاب «صد و ده سال؛ از شعاعیه تا شاهپور و ابوذر» گفت: پژوهش در خور آقای هاشم فریدونی؛ فرصتی است برای عبوری دیگربار، از دالان تاریخی شعاعیه، شاهپور و ابوذر؛ بازشناختن لایه‌ها و ادوار گونه‌گون آن از میان سطورِ نامه‌ها، اسناد و تصاویر، از سکانس امروز! تلاش درخوری که به گام شوق، به منصه چاپ و انتشار رسیده است تا ما را و همگان را سندی باشد معتبر در داشته‌های فرهنگی این سرزمین. در این رویداد، منوچهر فتوت به نمایندگی از دبیران این دبیرستان، با ذکر خاطراتی از مدیران و دیگر دبیران این مرکز آموزشی یاد کرد.
اکبر رجایی هم به نمایندگی از دانش آموختگان دبیرستان در سخنان با نقل خاطره‌ای، به تجلیل از حاج سیدقاسم دستغیب مدیر وقت این مدرسه پرداخت. هاشم فریدونی، نویسنده اثر، این کتاب را محصول 3 سال کارپژوهشی ذکر کرد و عنوان کرد: اگر همراهی مدیران، دبیران و 
دانش آموختگان این دبیرستان نبود این کتاب به ثمر نمی‌نشست. وی از کتاب «تاریخ آموزش و پرورش فارس از عهد باستان تا دوره معاصر» زنده‌یاد حسن امداد به عنوان مرجع مهمی برای نگارش این کتاب یاد کرد.فریدونی همچنین با توجه به اهمیت این مدرسه در سیستم آموزشی شیراز، از تخریب آن ابراز تاسف کرد.
* طالقانی؛ مدرسه‌ای با قدمتی به بلندای یک قرن:
قدیمی ترین هنرستان شیراز، که بعد از هنرستان صنعتی تهران و تبریز، سومین هنرستان ساخته شده در ایران است بعد ازگذشت بیش از 90 سال، استوار و محکم در انتظار کسب عنوان مدرسه ماندگار است. ابراهیم ضیاءالواعظین نماینده ایل قشقایی در مجالس پنجم، ششم و هفتم در مجلس شورای ملی، در سال 1306 ، با الهام از هنرستان‌های هند که آموزش تئوری همراه با کارگاه های عملی صورت می گیرد، تصمیم به ساخت هنرستانی در شیراز با عنوان «هنرستان صنعتی فارس» می کند.مجید جاودانیان مدیر این هنرستان، گفت: پس از تصویب ساخت مدرسه، هزینه ساخت آن از درآمد دولتی تجار آن زمان که مالیات بر درآمد داشتند تخصیص داده می شود و از 9 قِران مالیات 7 قِران به حساب دولت پرداخت میشد و2 قِران آن نیز برای ساخت هنرستان تخصیص داده شد و وقتی اعتباری نزدیک به 13 هزار و 800 تومان جمع آوری شد کار ساخت. هنر ستان در فروردین ماه 1306 آغاز شده است. به گفته وی، کلنگ ساخت هنرستان صنعتی فارس، در گوشه ای از باغ ملی فعلی که بخشی از آرامگاه نوه کریمخان زند، پسر محمدرحیم خان بوده در فروردین ماه 1306 بر زمین زده شد و در کمتر از 6 ماه در شهریور ماه همان سال مصادف با سالروز میلاد پیامبر اکرم (ص)این مدرسه گشایش یافت و مراسم بازگشایی مدرسه جشن گرفته شد. و نخستین رشته های این هنرستان را با توجه به نیاز بازار شامل رشته رنگرزی، قالی بافی، کفاشی و آهنگری برشمرد و اظهار داشت: به مرور زمان و با توجه به نیاز بازار امروزه رشته ها عوض شده و در حال حاضر در این هنرستان 6رشته مکانیک خودرو، کامپیوتر، الکترو تکنیک، ماشین ابزار، متالوژی و صنایع فلزی به هنرجویان تدریس می شود. جاودانیان افزود: برای هنرستانی که با13 هزار و 800 تومان اعتبار، ساخته شد، در همان سال اول فعالیت بودجه سالانه ای بالغ بر 16 هزار تومان در نظر گرفته شد که با واسطه گری مؤسس هنرستان ابراهیم ضیا در مجلس شورای ملی، این بودجه به 20 هزار تومان افزایش یافت و همین موجب شد تا مدرسه توسعه پیدا کند. نخستین هنرستان در سطح کشور هنرستان صنعتی تهران بوده که مؤسس آن آلمانی ها بودند و دومین هنرستان در تبریز و سومین آن در شیراز ساخته شده است؛ بیش از 90 سال از عمر هنرستان صنعتی فارس می گذرد و امروز به نام هنرستان شهید آیت ا... طالقانی در شیراز معروف است، این هنرستان امسال بیش از 400 هنرجو دارد.
* احداث نخستین استخر فارس در هنرستان صنعتی شیراز:
مدیر هنرستان طالقانی شیراز افزود: نخستین استخر فارس در هنرستان طالقانی ساخته شده که متأسفانه این استخر از سال 82 تاکنون به دلایل مختلف از جمله بی مهری آموزش و پرورش و بها ندادن به آن توسط مسئولان و کوتاهی در تعمیرات دوره ای تقریباً به صورت متروکه و بلا استفاده شده است. وی افزود: مخازن استخر احتیاج به تعمیر و چاه عمیقی که در کنار آن گذاشته شده نیاز به لایه روبی دارد و این میزانآبی هم که الان بیرون می آید 
جواب گوی استخر نیست و ما الان از آب چاه برای آبیاری درختان اطراف استفاده می کنیم. وی در خصوص هزینه تعمیرات استخر گفت: هزینه تعمیرات بستگی دارد اگر بخواهیم آن را از روباز به سرپوشیده تغییر بدهیم قبل از گرانی های اخیر برآورد هزینه 130 تا 140 میلیون شده بود. نقشه و طرح این هنرستان از آلمانی هاست، ارتفاع سقف ها بلند و بعضی نقاط به 6 متر نیز می رسد و عرض دیوارها 80 سانتی متر است و در برخی نقاط به 1متر و 20 سانتی متر نیز می رسد. وی افزود: با مصوبه شورای عالی آموزش و پرورش استان فارس قرار است که هنرستان به عنوان هنرستان ماندگار ثبت شود و فرم ها و مدارک آن نیز آماده است و اسامی افراد شاخصی هم که از این هنرستان فارغ التحصیل شدند را آماده کرده ایم و قرار است این طرح در شورای عالی آموزش و پرورش کشور هم تصویب شود تا هنرستان به هنرستان ماندگار تبدیل شود. به گفته جاودانیان، شالوده ساختمان، شالوده خیلی محکمی است و آن زمانی که ساخته شد با بناهای دوران زندیه مقایسه میشد و چون اون ها بناهای استخوان داری بودند در ساخت این هنرستان نهایت دقت شد. وی با اشاره به اینکه این هنرستان در زمره میراث است، افزود: تمام درخت های این هنرستان دارای پلاک است و ثبت آثار ملی هستند و ما اجازه شکستن حتی یک شاخه از آن را هم نداریم و بنا ارزش میراثی دارد و مدرسه نیازمند توجه بیشتر مسئولان میراث، آموزش و پرورش و نوسازی مدارس است. هر کدام از رشته های تحصیلی این هنرستان دارای حداقل دو کارگاه هستند و کارگاه ها نیز کاملاً تخصصی و تعبیه شده برای همین منظور هستند و طوری نیست که آمده باشند و یک دبیرستان را هنرستان کرده باشند، این کارگاه ها سوله هستند مثلاً کارگاه ماشین ابزارش به 2 بخش تقسیم میشه یک بخش کارگاه تراش هست و حدود 16 دستگاه تراش داخل آن است و نکته جالب اینجاست که این دستگاه ها مال 1964 میلادی هست ولی هنوز در حال استفاده هستند چون جنس خوبی دارند و در قسمت دیگر کارگاه، دستگاه های 
سنگ فرز داریم که 16 مورد هستند و هنرجویان در این کارگاه به دو گروه تقسیم می شوند و هر کدام با یک هنرآموز وارد یک بخش کارگاه می شوند. وی اظهار داشت: سمت دیگر کارگاه صنایع فلزی است که آن هم 2 تا سوله دارد که در بخشی از آن خم کن ها قرار داده شد و در بخش دیگر دستگاه های جوشکاری، قیچی ها و میزهای سوهان کاری قرار داده شده است. برخی از کارگاه های این هنرستان نیازمند بازسازی هستند که ما اداره نوسازی و اداره کل را برای بازدید آوردیم و آنها هم گفتند ما توان بازسازی نداریم و فقط یک نامه مبنی بر تخلیه این کارگاه ها به شما داده می شود. بخش متالوژی این هنرستان مجهزترین کارگاه ها را در استان دارد و یک آزمایشگاه داخل زیر زمین کارگاه متالوژی است که امکانات آن نیز در جایگاه خود منحصر به فرد است.
این هنرستان در فضایی به مساحت ۱۶ هزار مترمربع برابر با یک هکتار و نیم و زیربنایی به مساحت ۲۲ هزار مترمربع ساخته شده است.
* دبیرستان نمازی شیراز:
صدسال، یعنی یک‌ قرن، فاصله‌ای که در آن خیلی‌ها به‌ دنیا می‌آیند و بسیاری هم از دنیا می‌روند و البته تنها نام‌های نیک، کردارهای نیک، پندارهای نیک و... به‌ یادگار می‌ماند و گاه بدی‌ها نقل می‌شود برای عبرت دیگران، گاه با نام بردن از بدان،‌ گاه بی‌ یادآور نامشان. درصد و چندسالگی دبیرستانی که بسیاری از شیرازی‌های دیروز و امروز، خاطراتی از آن دارند، خشت خشت این بنا، گفته و ناگفته‌های بسیاری در دل نهان کرده‌اند.آموزشگاه نمازی، نقل کننده خاموش درس‌های بزرگی است، آموزشگاهی که جزو اولین آموزشگاه‌های خیرساز شیراز محسوب می‌شود و خیری که آن را بنا گذاشت، پایه شناسایی و رشد استعدادهای بسیاری از میان بچه‌های بی‌بضاعت آن روزگار شیراز شد، بچه‌هایی که بسیاری از آنان سطوح عالی تحصیلی و مدارج بالای علمی را طی کردند و خود بانی خیر شدند و به ماندگاری نمازی کمک کردند.
 باید بار دیگر تمام قد بایستیم و به احترام خاندان نمازی و تمام خیرانی که خیر را برایمان به‌خوبی هجی کرده‌اند، کلاه از سر برداریم. خیرانی که بانی خیر شدن را درست درک و تفسیر کردند، ایجاد مدرسه‌ای برای بی‌بضاعت‌ها، برای آنانکه مدرسه ندارند، برای آنانکه پول مدرسه رفتن را ندارند و .... تأمین هزینه‌های تحصیل و حتی پوشاک و گاه خوراک آنان و .... دبیرستان نمازی از اولین مدارس خیرساز فارس و شیراز محسوب می‌شود که 13 رجب سال 1332 قمری، مصادف با 1292 شمسی، توسط خاندان نمازی در این شهر احداث و راه‌اندازی شد. ابتدا این آموزشگاه با 4 کلاس درس و پذیرش یکصد دانش‌آموز بی‌بضاعت، راه‌اندازی شد و در سال 1300 شمسی، یعنی 8 سال بعد از تأسیس، اولین کلاس ششم ابتدایی نیز در آن افتتاح و ازخرداد 1301 دانش‌ اموزان این آموزشگاه رسماً در امتحانات نهایی دوره ابتدایی شرکت داده شدند. خرداد ماه 1315 تمام پنجاه و شش داوطلب امتحانات رسمی نهایی این آموزشگاه قبول شده و از مهرماه سال1314نیزرسماً دوره متوسطه آموزشگاه نمازی راه‌اندازی شد. بی‌تردید باید خاندان نمازی مورد تجلیل قرار گیرند، خاندانی که بنیان‌گذار بسیاری از نیکی‌ها از جمله بیمارستان‌های نمازی و خلیلی و آموزشگاه‌های متعددی در این شهر بودند.
*سخن پایانی:
 در کتاب ها و نشریات کتابخانه اختصاصی اینجانب در شیراز که در واقع گنجینه ای از کتب قدیمی و اسناد و مدارک ارزشمند از تعلیم و تربیت کشور و فارس است، نام بانیان مدارس قدیم شیراز و فهرست مدارس نوین استان فارس مکرر آمده که ان‌شاءا... ضمن تدوین کتابی دراین باره، سلسله مقالاتی برای معرفی بیشتر و بهتر مدارس نوین این سامان از قاجاریه تا پهلوی تهیه و تقدیمتان خواهم نمود. 

نظرات کاربران
تاکنون نظری برای این خبر ثبت نشده است!
ثبت نظر جدید
  • نام و نام خانوادگی
  • آدرس ایمیل
  • نظر شما