امروز، پنج شنبه، ۲۸ شهریور ۱۳۹۸

نگاهی به صنایع دستی ایران؛ میراث چند هزار ساله قوم متمدن ایرانی

سیدمحی الدین حسینی ارسنجانی- تماشا
 مقدمه:
از زمانی که بشر خود را شناخت، برای تأمین نیازهای اولیه‌ خود دست به تغییر طبیعت و به عبارتی کار بر روی طبیعت زد. اولین دست‌ساخته‌های بشر ابزارآلاتی بودند که برای شکار و دفاع از خود می ساخت. یکجانشینی بشر به واسطه‌ اشتغال به کشاورزی و دامداری، منجر شد تا آدمی به فکر ساخت فرآورده‌ های متنوع از نظر کارایی و چشم‌گیر از نظر زیبایی‌ شناختی بیفتد. بنابراین روستاهای کوچک اولیه نخستین زادگاه صنایع دستی محسوب می‌شوند. با پیشرفت فنون و رشد تمدن‌ها صنایع دستی نیز رشد روزافزونی به خود گرفت. صنایع دستی و یا هنرهای صناعی از مهم‌‌ترین محصولات تولیدی هر کشوری است. این محصولات دارای هر دو کاربرد تزئینی و استفاده در زندگی روزمره هستند که به روش‌های سنتی ساخته می‌شوند. صنایع دستی شاخص‌ترین و اصیل‌ترین جلوه‌گاه تاریخ و تمدن کهن ایران و فرهنگ و هنر ناب ایرانی بوده که یکی از مهم‌ترین قطب‌های هنرهای صناعی در جهان به شمار می‌آید. صنایع دستی ایران دارای طیف گسترده‌ای از رشته‌ها و محصولات گوناگون است. بافته‌های داری، دست‌بافته‌های دستگاهی، رودوزی‌ های 
سنتی، هنرهای فلزی، میناسازی، سفالگری، آبگینه، هنرهای مرتبط با چوب، هنرهای مرتبط با سنگ، نگارگری، چاپ‌های سنتی، حصیربافی، رنگ ‌سازی سنتی، نمدمالی، پوستین دوزی، آثار چرمی و رنگرزی سنتی از رشته‌های اصلی صنایع دستی ایران به شمار می‌روند. اگر چه که تمامی محصولات صنایع دستی مخاطبین خاص خود را دارند، اما می‌توان گفت که فرش‌های دستبافت و گلیم، ظروف شیشه‌ای و مسی، سفال و سرامیک، صنایع دستی مرتبط با چوب، زیورآلات، قلاب دوزی، سرمه دوزی و سوزن دوزی بلوچ از پرطرفدارترین محصولات صنایع دستی ایران محسوب می‌شوند. هویت هر کشوری را 
می توان در لا به لای فرهنگ و تاریخ آن تمدن کهن یافت، و این هویت بخشی از یک داستان باستانی از ارتباطات هنر و تمدن انسان های آن منطقه را بیان میکند. ایران با دارا بودن تمدنی فاخر و بسیار عمیق، یکی از پایه گذاران تمدن فرهنگی و تاریخی در میان تمام کشورهای دنیا محسوب می گردد. این جلوه از تمدن ایران را می توان در هنر به جا مانده از نیاکان ایرانیان در آثار تاریخی همچون مقبره ها، مساجد، کاخ ها و بسیاری دیگر از این دسته از آثار یافت، اما در این آثار تاریخی آثار هنری نقش اصلی را عهده دار می باشند. آثار هنری با بکارگیری در انواع ساختارهای جامعه نقش خود را در انتقال رسالت خود، به عنوان یک بخش از هویت فرهنگی ایران با ایجاد 
لایه های مختلف بومی و ملی در آثار فرهنگی از گذشته تا به امروز ایفا کرده است. اما در میان آثار هنری با وجود فرهنگ های مختلف در سراسر ایران شاهد آثار متفاوتی هستیم که یکی از فاخرترین این آثار هنری، هنر صنایع دستی می باشد که جلوه ای از فرهنگ قومی و ملی را به عرصه ظهور می رساند. در این مطلب قصد دارم شما خوانند گان روزنامه تماشا را با گزیده ای از بهترین آثار صنایع دستی ایران که شهرتی جهانی دارند آشنا کنم.
* تعریفی از صنایع دستی:
به طور کلی صنایع دستی را می توان «استفاده از هنر دست افراد به واسطه ابزارهای اولیه و مواد بومی، که اقدام به تولید یک صنعت هنری میکنند دانست». تمایز صنایع دستی با انواع محصولات امروزی بیشمار است، این هنرهای دستی نه تنها از لحاظ پروسه تولیدی با محصولات دیگر متفاوت هستند، بلکه نگرشی متفاوت را به مشتاقان این هنر القا می کنند. اما وجه تمایز این صنایع با محصولات امروز در پروسه تولید خلاصه نمی گردد و امور دیگری همچون فرهنگ مختص آن هنر و طرز تفکر و قدمت فرهنگی آن منطقه که در آن این هنرهای دستی تولید شده نیز را بازتاب می کند به طوری که، هنر صنایع دستی را نه به عنوان یک کالا، بلکه به عنوان یک تبادل ارزش ملی و فرهنگی تلقی می نمایند. محققان و نویسندگان بزرگی همچون تایلر در قرون ۱۷ و ۱۸ میلادی، هنر را تلفیقی از پیچیدگی های سنت و فرهنگ یک جامعه معرفی می کند، با این احتساب ایران با دارای بودن فرهنگی غنی و تاریخی بسیار عمیق یکی از پیشروان رواج این صنعت از قرون گذشته تا به امروز بوده است، به طوری که هنر صنایع دستی در ۳۰۰۰ گونه مختلف هنری در کشور به ثبت رسیده است.
* ویژگی‌های صنایع دستی:
هر هنری باید دارای ویژگی هایی باشد که با توجه به چهارچوب های مشخص شده سازمان ثبت جهانی و فاکتورهای مشترک دیگر ویژگی های یک هنر در صنایع دستی را برمیشمرم. براي توليد هر يك از فرآورده‌هاي دستي مراحل متعددي طي مي‌شود ولي انجام كليه‌ اين مراحل به وسيله‌ دست و ابزار و وسايل دستي الزامي نبوده است. چنانچه تنها قسمتي از مراحل اساسي توليد به اين طريق انجام شود، محصول توليد شده با توجه به ویژگی های مطرح شده در صورت دارا بودن این فاکتورها می توان یک محصول را در دسته بندی هنر صنایع دستی دانست. حضور مؤثر و خلاق انسان در توليد و شكل بخشيدن به هنری طراحی گشته و امكان ايجاد تنوع و پياده كردن طرح‌هاي مختلف در مرحله‌ ساخت محصولات متنوع هنری، ایجاد و یا بهره وری از مواد اولیه بومی، بکارگیری اصول فرهنگی و ایجاد نگاره های فرهنگی بومی و ملی، مقرون به صرفه بودن نسبت به ارزش آن در مقایسه با محصولات دیگر، قابلیت ایجاد بسترهای گسترش تولیدی در مناطق مشابه بومی، قابلیت انتقال پروسه تولید از طریق خانوادگی و یا اصول انتقال فرهنگی آن منطقه مانند شاگرد و استادی.
* دسته‌بندی هنرهای صنایع دستی:
در صنایع دستی با توجه به تفاوت های مختلف در ابعاد و نوع این هنرهای دستی از منظر سازمان ثبت جهانی، در ردیف های مختلف قرار می گیرند که عبارت است از ساخت ساير فرآورده‌هاي دستي، ساخت زينت‌آلات، ساخت ساير فرآورده‌هاي دستي، ساخت اشيا، مستظرفه و هنري، میناکاری، معرق کاری، خاتم سازی، ساخت محصولات فلزی و آلیاژها، حصیربافی، دست بافی، منبت کاری و کنده کاری بر روی چوب، نازک کاری روی چوب، خراطی چوب، حکاکی و تراش برای روی سنگ، حکاکی بر روی فلزات و آلیاژها، کاشی گری، توليد فرآورده‌هاي پوست و چرم، شیشه گری، سفالگری و سرامیک کاری، نمدمالی، ملیله کاری، چاپ های سنتی، روکاری بافتنی، توليد فرآورده‌هاي پوست و چرم و...
* صنایع دستی برتر کشور:
حالا که با صنایع دستی آشنا شدیم باید این موضوع را دریابیم که، بعضی از این صنایع مورد توجه ویژه  بیشتر مخاطبان و علاقمندان ایرانی و بین المللی، قرار گرفته است که در ادامه به معرفی آنها خواهم پرداخت.
 * فرش‌های دستباف:
نماد فرهنگی کشور در صنایع دستی را با شاخص های مختلفی می توان سنجید اما، به طور معمول یک محصول معرف این بنیه فرهنگی و هنری در جهان خواهد بود. فرش دستباف و گلیم نمادی است که از دوران باستان تا به امروز نماد اقوام ایران و ایرانیان بوده است، و این محبوبیت به صورت بین المللی با پذیرش فرش ایرانی به عنوان زیباترین و بالاترین کیفیت در این زمینه از صنایع دستی مورد پذیرش قرار گرفته است. فرش های دستباف ایرانی با طراحی منحصر بفرد و با تکیه بر سنت طرح های 
جلوه نگر و بعضاً قومی و ملی در سده ۱۷ در به اوج شکوفایی خود دست یافت و این امر تا به امروز 
فرش های دستباف ایرانی همچون گلیم، زیلو، قالی و قالیچه ها را در زمره یکی از محبوب ترین آثار صنایع دستی جهان قرار داده است.
* ظروف مسی و شیشه‌ای:
 از کهن ترین تکنولوژی های ایرانیان می توان از فناوری تولید ظروف مسی و شیشه ای و شکل دهی در سده های گذشته با طراحی خاص اشاره نمود.
شیشه گری نه تنها در ایران بلکه در جهان از 
ابتدایی ترین تکنولوژی پیشرفته ساخته دست بشریت است که ایرانیان از پیشروان این علم بودند، و آثار این شیشه در مقیاس جهانی نیز به نام ایرانیان ثبت گردیده است. اما دوران اوج این صنعت را پس از فراز و 
نشیب های بسیار زیاد می توان در دوره سلجوقیان کنکاش نمود. در این دوره ایرانیان با ایجاد فناوری برای شکل دهی و ایجاد نقش های برجسته بر روی شیشه این صنعت را تبدیل به یک فناوری با قابلیت بالا نمودند.همچنین می توان اولین فلزکاران و بالاخص مسگران را ایرانیان دانست، که به فناوران این زمینه مسگر می گفتند که، با توجه به قابلیت های بسیار زیاد همچون میکروب زدایی در غذا، قدرت تحمل حرارت بالا و داشتن اشکال زیبا به سرعت باعث گسترش این هنر در کشورهای مختلف دنیا شد. این ظروف مسی با داشتن ارکان مختلف و ویژگی هایی پزشکی تا هنری هم اکنون جز صنایع دستی بسیار محبوب تبدیل گشته که ایران سهم بسزایی در این صنعت را دارد.
* سرامیک و سفال:
 سفال و سرامیک جز کهن ترین هنری های طراحی در ایران محسوب می گردد و استفاده در آثار تاریخی و فرهنگی مختلف و همچنین نقش این صنعت در ساخت ابزار دکوری و کاربردی سبب محبوبیت این صنعت در سراسر جهان گردیده که ایران سهم قابل توجهی در این بازار را به خود اختصاص داده است. علم سفال و سفالگری با ساختن ظروف گلی بوجود آمده است که می توان در این بین به پیاله ها و کوزه های سفالی که از اعصار گذشته مورد استفاده بوده نام برد. این علم با قدمتی ۱۰ هزار ساله یک از صنایع پیشرفته بالقوه باستانی بوده که 
قدیمی ترین این کارگاه های سفالگری جهان در شوش قرار دارد. همچنین معرق کاری کاشی که با استفاده از سرامیک و کاشی ها صورت می گرفته که با طراحی و 
رنگ بندی بسیار دقیق بکار می رفته است، و هم اکنون بسیاری از نمادهای تاریخی ما را به خود مزین کرده است.
* هنری‌های معرق و میناکاری:
ایران یکی از صادرکننده های اصلی میناکاری و چوب های 
طراحی شده با طراحی معرق است که، با هنر ظریف خود چشم هر بیننده را محو خود می کند. این شیوه از صنایع دستی به دلیل شباهت عملکردی با صنایع دستی دیگری همچون کاشی کاری معرق بازتاب های متنوعی را در طول زمان در کاربرد و نوع طراحی در یکدیگر ایجاد کرده اند. هنرهای چوبی با اختصاص دادن جلوه های متنوع و استفاده در آثار مختلف، یکی از محبوب ترین نمادهای صنایع هنر دستی ایران در ابعاد جهانی محسوب می گردد به طوری که سهم قابل توجهی را در صنعت صادراتی کشور به عهده دارد.
* زیورآلات باستانی:
آلیاژهای گران قیمت و البته بسیار شکیل و زیبا از دیرباز یکی از صنایع مورد علاقه ایرانیان و کشور های دیگر بوده است. در ایران شهرهای غربی و جنوبی با دارا بودن آلیاژهای مختلف از جنس های مختلف مثل طلا، نقره، فیروزه و... شروع به تولید و ایجاد انواع زیورآلات با طرح های متنوع و سبک و سیاق فرهنگ و هنر بومی خود کردند. این زیورآلات که در اعصار گذشته در قالب ترکیبی با لباس محلی مورد استفاده قرار می گرفته، نقش مهمی در آداب و رسوم و نماد اقوام مختلفی ایرانی داشته، که این سنت باعث ایجاد فرهنگی بر اساس این نوع پوشش خاص و تمایز آنها با یکدیگر گردیده است. این زیورآلات و نحوه طراحی و شکل دهی به این فلزات گرانبها، مورد توجه کشورهای مختلف همسایه و سطوح دیگر جهان قرار گرفت و در قرن های گذشته تبدیل به یک صنایع دستی لوکس و محبوب گشت، و امروزه مردم بخشی از هویت خود را طرح های اصیل این اقوام می توانند بیابند.
* قلاب‌دوزی:
این هنر یعنی قلاب دوزی که به ۵۵۰ سال قبل از میلاد مسیح می گردد، یکی از مشهورترین آثار رودوزی ایرانی محسوب می گردد. این هنر که با ابزاری بسیار ساده صورت می پذیرد، که در واقع با استفاده از 
نخ های ابریشمی و رنگ های متنوع آثاری هنری را بر روی پارچه ها ایجاد می کنند، که معمولاً این نوع پارچه های در حالت کیفیت عالی خود از جنس ماهوت مورد استفاده قرار می گرفته است.
این نوع هنر در انواع مختلف تزئینی مانند: لباس، دامن، پرده و... کاربرد داشته است. این هنر در تاریخ ایران با توجه به قدمت خود تبدیل به یکی از ارکان اصلی هنرهای دستی ایرانیان گشته و جهانیان را با این هنر خود از طریق صادرات آشنا کرده و مخاطبان زیادی را به خود جذب نموده است
* سرمه‌دوزی:
این صنعت با قدمتی که به دوره اشکانیان باز می گردد، این نوع هنر که از قدیمی ترین انواع هنر تزئینی پارچه محسوب می شود، با توجه به قدمت ایران در صنایع هنردستی در این زمینه به خاستگاه مخاطبان این هنر بدل نموده است. محبوبیت این هنر تا آنجا پیشرفت که در دوره تیموریان پرده های تزئینی خانه کعبه را با استفاده از سرمه دوزی انجام داده اند، که باعث ایجاد نقش و نگارهای بسیار زیبا و جلوه ای منحصر بفرد در کعبه گشته بود. سرمه ها به طور معمول از فلزات گرانبها و براق مانند طلا و نقره ساخته می شدند، که در اعصار بعد برای ایجاد کاربردی عمومی تر در بین مردم، از فلزات آلیاژی دیگر که با قیمت کمتر ولی با همان زیبایی وجود داشته اند، در ایجاد نقش های تزئینی مورد استفاده قرار گرفته است.ایران با دارا بودن پتانسیلی قوی از قرون گذشته تا به امروز یکی از بزرگ ترین و مشهور ترین صادرکننده صنعت های مزین شده به این هنر دستی یعنی هنر 
سرمه دوزی می باشد.
* فهرستی از صنایع دستی ایران و زیرمجوعه‌ها:
صنایع دستی ایران فراوان و متنوع و دارای قدمت دیرینه هستند. در اینجا فهرستی از زیرگروه ها و زیرمجموعه های 
این صنعت پربار و غنی را اعلام می نمایم.
نساجی سنتی شامل: زربفت ابریشمی، ابریشم‌بافی، احرامی‌بافی، ارمک‌بافی، بافت انواع پارچه‌های سنتی (باشلق، کرباسبافی، قناویز، فرتبافی، شمدبافی، گزیبافی، متقالبافی، چفیه‌بافی، جیم‌بافی)، برک‌بافی، پتوبافی، ترمه‌بافی، جاجیم‌بافی (موج‌بافی، ماشته‌ بافی، ساچیم‌بافی)، چادرشب‌بافی، حوله‌‌ بافی، دارایی‌ بافی (ایکات)، زری‌بافی (زربفت)، سجاده‌بافی، سیاه‌ چادر‌بافی، شالبافی، شعربافی،شک بافی، عبابافی - عبابافی نائین، گلیچ، متکازین (گلیمچه)، مخمل‌باف، نوار بافی (پن‌بافی، مداخله‌بافی، کارت‌بافی، خوس‌ بافی/ خوس‌دوزی، وریسبافی، نواربافی علی‌آباد کتول)، پردهپد بافی، حمام سری، چپری، عریض‌بافی.
* بافته‌های داری و زیراندازها:
 شامل پلاسبافی، زیلوبافی، قالی بافی/ قالی (گل برجسته، خرسک، قالی دورویه، نمکدان بافی، چنته)، گلیم (گل برجسته، ورنی، شیریکی‌پیچ، سفره کردی، مفرش، مسند، گلیم دورو، ساده، سوزنی، رند)، جل اسب، اجاق قراقی، خورجین بافی، نمدمالی/ نمد، سرانداز بافی، پوشاک سنتی، لباس های محلی، بافتنی های سنتی (کلاه، جوراب و ...)، برقع، پای‌پوش های سنتی (گیوه، گیوه‌چینی، آجیده دوزی یا تخت کشی، گیوه دوزی، گیوه‌بافی، چاروقدوزی، چموش دوزی)، پوستین دوزی، چوقادوزی، عروسک‌بافی، قلاب‌بافی، مجمسه های محلی(مومی)
* رودوزی‌های سنتی:
شامل آجیده‌دوزی (لایه دوزی)، آیینه‌دوزی، اشرفی‌ دوزی (سکه دوزی)، بلیش‌دوزی (قزاق دوزی)، پته‌ دوزی (سلسله دوزی)، پولک‌دوزی، پیله‌دوزی، تسمه‌ دوزی، تفرشی دوزی، چهل‌تکه دوزی (خاتمی دوزی، لندرهدوزی)، خوس‌دوزی، دانه‌دوزی، ده‌یک‌دوزی (برجسته‌دوزی)، رودوزی بمپور، زرتشتی‌دوزی، زرک‌ دوزی، زغره‌دوزی، ستاره‌دوزی، سرافی‌دوزی، سرمه‌دوزی، سکه‌دوزی (چشمه‌دوزی، دوریشدوزی، ژوردوزی)
سوزن‌دوزی، سوزن‌دوزی اصفهان (گل‌دوزی و گندمی‌ دوزی)، سوزن‌دوزی بلوچ (خامه‌دوزی، سیاه‌دوزی سیستان و ابریشم‌دوزی نقش زرک)، سوزن‌دوزی ترکمن (سیاه‌دوزی ترکمن)، شرابه‌دوزی (منگوله‌دوزی، آویزه‌دوزی)، شمسه‌دوزی، صدف‌دوزی، قلاب‌دوزی، قلاب‌دوزی اصفهان، قلاب‌دوزی رشت، قیطان‌دوزی (فتیله‌دوزی، مغزی‌دوزی، یراقدوزی)، کتیبه‌دوزی
کردی‌دوزی، کم‌دوزی (کمان‌دوزی، کمه‌دوزی)، گلابتون‌دوزی (بادلهدوزی)، لانه‌زنبور دوزی، مخمل‌ دوزی، مرصع‌دوزی (سنگ‌دوزی)، مرواریددوزی، مضاعف‌دوزی، ملیله‌دوزی، ممقان‌دوزی، منجوق‌دوزی، نقده‌دوزی، نقش‌دوزی، نواردوزی
* چاپ‌های سنتی:
شامل قلمکار (چاپ مهری و نقاشی)، کلاقه‌ای یا باتیک (چاپ مهری یا نقاشی و دندانی)، سفال، سرامیک و کاشی سنتی 
* صنایع دستی مستظرفه: 
شامل پاپیه ماشه، تذهیب، تشعیر، جلدسازی، صحافی سنتی، طراحی سنتی (طراحی فرش و...)، قطاعی (کاغذ و پارچه)، کاغذسازی دستی، نقاشی سنتی دیواری، نقاشی روی استخوان، نقاشی قهوه‌خانه‌ای، نقاشی گل و مرغ، نقاشی لاکی، نگارگری ایرانی (نقاشی ایرانی/ مینیاتور)، تزئین ساز و جامه دان ساز.
* صنایع دستی چرمی: 
شامل جلدسازی چرمی سنتی، سراجی سنتی، سوخت روی چرم، معرق چرم، نقاشی روی چرم، نقش اندازی ضربی روی چرم، زینسازی، ساخت و تزئین ساز و 
کیف ساز
* هنرهای دستی وابسته به معماری:
 شامل آهک‌بری (ساروج‌بری)، گچ بری، مقرنس‌کاری/ مقرنس سازی، صنایع دستی فلزی 
* حجم‌های فلزی سنتی:
شامل افزار فلزی (جنگ‌افزار‌سازی و...)، چاقوسازی، چلنگری، حکاکی روی فلز، دوات‌گری، زمودگری، ساخت زیورآلات سنتی، ضریح سازی، علامت‌سازی، قفل سازی، قلم‌زنی، کوفته‌گری، (طلاکوبی روی فولاد و غیره)، گرگوربافی، مس‌گری، مشبک فلز، ملیله‌کاری: شامل سینی زینتی، سرویس بشقاب، کاسه و وسایل مصرفی، میناکاری، مینای خانه‌بندی (پنجره‌ای/ مشبک)، مینای مرصع، مینای نقاشی، ورشوسازی، ابزارهای دقیق، قطب‌نما سازی، اسطرلاب سازی.
* صنایع دستی چوبی: 
شامل حجم‌های چوبی سنتی (پیکرتراشی)، ارسی سازی، بامبوبافی، ترکه‌بافی (ارغوان‌بافی، مرواربافی، چم‌بافی)، چیق‌بافی، حصیربافی (بوریابافی)، خاتم‌ کاری، خراطی، ساخت سازهای چوبی سنتی، سوخت روی چوب، قواره‌بری، کپوبافی، کنده‌ کاری روی چوب، گره‌چینی، محرق چوب، مشبک‌کاری، معرق چوب، معرق منبت، منبت چوب، نازک‌کاری، نقاشی روی چوب.
* صنایع دستی دریایی: 
شامل صنایع دستی دریایی، نقاشی روی صدف
* صنایع دستی سنگی 
شامل حجم‌های سنگی، تراش سنگ های قیمتی و نیمه‌قیمتی، سنگ تراشی سنتی (حجاری)، حکاکی روی سنگ، خراطی سنگ، فیروزه کوبی، مرصع کاری، مشبک سنگ، معرق سنگ، موزائیک سنگ.
* تعریفی از صنایع دستی:
صنایع دستی دارای تعاریف گوناگونی است که در زیر به برخی از آن‌ها اشاره خواهم کرد.
- هنرهای صناعی (صنایع دستی) بخشی از هنرهای سنتی است که حقیقت متعالی هنر را با فنون و مهارت‌های صنعتی متناسب آمیخته و با قابلیت تکثیر در متن زندگی فردی و جمعی عرضه کرده است.
- صنایع دستی ایران مجموعه‌ وسیعی از رشته‌ها و صنایع بدیع است که با محوریت هنر و ذوق زیباشناختی و خلاقیت اقوام ایرانی و با بهره‌گیری و با کاربری در زندگی مردم، تولید گردیده و از قدمتی به تاریخ کهن ایران برخوردار است. 
- صنایع دستی به محصولاتی اطلاق می‌گردد که کاملاً توسط «دست» یا «دست و ابزار» تولید می‌گردد. با استفاده از ابزار مکانیکی مادامی که نقش و کار دست به عنوان مهم‌ترین و اصلی‌ترین عامل تولید باقی بماند بلامانع می‌باشد.
- صنایع دستی از مواد خام تولید شده و قابلیت آن را دارد که به تعداد نامحدود تولید گردد. این محصولات می‌توانند کالای (سرمایه‌ای) و مصرفی (کاربردی) هنری دارای جنبه‎‌های زیبایی‌شناختی، خلاقانه و تزئینی دارای بار فرهنگی، سنتی و دارای جنبه‌ی نمادین دینی و اجتماعی باشد (سمپوزیم بین‌المللی یونسکو- ITC مانیل فیلیپین سال ١٩٩٧).
- صنایع دستی مجموعه‌ای از دست‌ساخته‌ها را شامل می‌گردد که با استفاده از مواد اولیه‌ی طبیعی و بومی به کمک دست و ابزار ساخته می‌شود. این دست‌ساخته‌ها متاثر از سابقه‌ تاریخی، ویژگی‌های فرهنگی، ویژگی‌های جغرافیایی مکان تولید، عادات اجتماعی، باورهای سنتی، معیارهای زیبایی‌شناختی بومی و ملی و نیز ذوق هنری و خلاقیت فردی سازنده‌ اثر است.
- صنایع دستی از نگاه سازمان یونسکو عبارتند از محصولاتی که تماما با دست و با به کمک ابزار ساخته شده‌اند. می‌بایست مهم‌ترین بخش در تولید محصول تمام‌شده، کار دست صنعتگر باشد. 
استفاده از ابزار مکانیکی مجاز است. صنایع دستی از مواد خام و به تعداد نامحدود ساخته می شوند. این محصو لات ممکن است ابزاری، زیبایی‌شناختی، هنری، خلاقانه، دارای بار فرهنگی، تزئینی، کاربردی، سنتی و یا از لحاظ مذهبی و اجتماعی نمادین و مهم باشند.
- صنایع دستی به آن رشته از صنایع اطلاق می شود که تمام یا قسمتی از مراحل ساخت فرآورده‌های آن با دست انجام گرفته و در چهارچوب فرهنگ و بینش‌های فلسفی، ذوق و هنر انسان های هر منطقه با توجه به میراث‌های قومی آنان ساخته و پرداخته 
می شود.
- صنایع دستی به مجموعه‌ای از «هنر- صنعت»‌ها اطلاق می‌شود که به طور عمده با استفاده از مواد اولیه‌ بومی و انجام قسمتی از مراحل اساسی تولید به کمک دست و ابزار دستی موجب تهیه و ساخت محصولاتی می‌شود که در هر واحد آن ذوق هنری و خلاقیت فکری صنعتگر سازنده به نحوی تجلی یافته و همین عامل وجه تمایز اصلی این گونه محصولات از مصنوعات مشابه ماشینی و کارخانه‌ای است (گروهی از کارشناسان سازمان صنایع دستی ایران- ١٣۶٢).
- گروه هنرهای سنتی فرهنگستان هنر، واژه‌ «هنرهای صناعی» را گویاتر و کامل‌تر از واژه‌ی «صنایع دستی» می‌داند و پس از ارائه‌ تعریفی از هنرهای سنتی، برای هنرهای صناعی به عنوان زیرمجموعه‌ی مهمی از هنرهای سنتی تعریف زیر را نیز ارائه 
داده است:
- هنرهای سنتی: با منشأ گرفتن از مبدأ واحد، محمل سیر و سلوکی فردی است که از طریق دریافت شهودی بر مبنای آدابی معنوی و به شیوه‌ی استاد و شاگردی انتقال می‌یابد و صورتی از تجلیات گوناگون زیبایی حقیقی را متناسب با شرایط زمانی و مکانی در اثر هنری متعین می‌سازد.
- هنرهای صناعی (صنایع دستی): بخشی از هنرهای سنتی است که با بهره‌گیری از فنون و مهارت‌های متناسب و با قابلیت تکثیر غیرماشینی در متن زندگی فردی و جمعی عرضه می‌شود.
* ویژگی‌های عمومی صنایع دستی:
سازمان جهانی مالکیت معنوی (WIPO) ویژگی‌های عمومی صنایع دستی را به شرح زیر بیان می‌کند:
بکارگیری ابزار ساده در ساخت آنها، عدم نیاز به دانش فنی پیچیده نسبت به سایر صنایع، ناهمانندی و عدم تشابه فرآورده‌های تولیدی با یکدیگر، ریشه گرفتن از فرهنگ، اعتقاد، باورها، آداب و رسوم منطقه، امکان تأمین بخش عمده‌ مواد اولیه از منابع داخلی، قابلیت عرضه به بازاهای جهانی به عنوان یک محصول فرهنگی و هنری، کمک به توسعه‌ صنعت گردشگری و نشر ارزش‌های فرهنگی، سرمایه‌گذاری کم و کاربری زیاد، بالا بودن ارزش افزوده تولید
قابلیت جنبه‌های کاربردی- تزئینی محصول، سهولت در ایجاد توسعه و جابه‌جایی مکان کارگاه (مراکز تولید)
سهولت در انتقال تجربیات و دانش فنی تولید و....
شاید بتوان جامع‌ترین تعریف ممکن برای صنایع دستی را ترکیبی از تعاریف بالا بدانیم. 
به طور کلی می‌توان گفت که هنرهای صناعی و یا صنایع دستی شاخه‌ای از هنرهای سنتی هر کشور است که یک یا چند و یا تمامی مراحل ساخت آن به وسیله‌ دست صورت گرفته و مواد اولیه‌  آن به صورت بومی تهیه می‌شود. به دلیل عدم استفاده از ماشین‌آلات سنگین صنعتی، هر کالای تولیدی در این حیطه با دیگری متفاوت بوده و حاصل تلاش دستان یک هنرمند با تولیدات دیگری یکسان نیست.
 صنایع دستی برخاسته از قدمت فرهنگی و هنری هر خطه و نمادی از آداب و رسوم، سنن، ارزش‌ها و سبک زندگی در آن منطقه است. برای تولید دست‌ساخته‌ های صنایع دستی نیازی به تکنولوژی پیشرفته و دانش فنی کارشناسان خارجی نبوده و دانش تولید آن به صورت بومی و نسل به نسل منتقل می‌گردد. صنایع دستی به دلیل داشتن ویژگی‌های خاص خود تبدیل به یک هنر- صنعت شده که با سرمایه‌گذاری اندک و سودآوری فراوان در بازارهای داخلی و خارجی همراه است.
 

نظرات کاربران
تاکنون نظری برای این خبر ثبت نشده است!
ثبت نظر جدید
  • نام و نام خانوادگی
  • آدرس ایمیل
  • نظر شما