امروز، دوشنبه، ۳۰ اردیبهشت ۱۳۹۸

تشویق برای مهاجرت معکوس یا دادن خدمات به حاشیه‌نشین‌ها!

حسین حسن‌پور- تماشا
از جمله مشکلات شهرهای بزرگ در تمام دنیا حاشیه نشینی است و در ایران نیز در تمام کلانشهرها حاشیه نشینی به شکل گسترده در قالب شهرک نشینی و یا آلونک نشینی وجود دارد و در شهر شیراز حاشیه نشینی هم در اطراف و هم در مرکز شهر در درون بافت های فرسوده شکل گرفته است.
پدیده حاشیه نشینی اجتماعی از زمان های بسیار دور نیز وجود داشته و هر چند که طی سال های اخیر با رشد فزاینده ای همراه بوده اما عمدتا حاشیه نشینی مربوط به چند دهه گذشته 
نمی شود و از زمان های بسیار دور با ضعف و شدت وجود داشته است.
حاشیه نشینی در همه دوره ها و در همه شهرها همواره معضل بزرگی پیش روی مدیریت شهری محسوب می گردیده و هنوز هم از چالش های بزرگ پیش روی مدیریت شهری به شمار 
می رود. در این راستا دیدگاه های مختلفی نسبت به حاشیه نشینی 
در مدیریت های شهری نقاط مختلف جهان وجود دارد.
هستند کشورهایی در آفریقا یا آمریکای جنوبی که هیچ اهمیتی به حاشیه نشین های شهرهای بزرگ نمی دهند و این فلسفه را دارند که دادن خدمات و امکانات به حاشیه نشین ها زمینه ساز تشویق دیگران جهت مهاجرت از روستاها و خالی شدن آنها و افزایش موج حاشیه نشین ها می شود. البته این سیاست زمانی درست است که به روستاها خدمات دهی شود و اشتغال پایدار ایجاد گردد و الا بدون وجود شغل و امکانات نمی توان منتظر ماند مردم از روستاها مهاجرت نکنند یا حتی تشویق به مهاجرت معکوس شوند.
از سوی دیگر نگاهی نیز وجود دارد که معتقد است باید به 
حاشیه نشین ها خدمات ارائه داد به خصوص در زمینه بهداشت، آموزش و ورزش این نسل های جدید حاشیه نشین ها بتوانند وضعیت اجتماعی خویش را بهبود بخشند و خودشان به معضل های 
جدید در زمینه اعتیاد، سرقت، فحشا و... تبدیل نشوند.
اما اگر بخواهیم به طور دقیق در شیراز این پدیده را 
ریشه یابی کنیم متوجه می شویم که با رشد جمعیت و وسعت گرفتن شهر برخی از روستاها که زمانی از هسته مرکزی شهر جدا بودند آهسته آهسته به اطراف شهر شیراز نزدیک و در نهایت به این شهر پیوسته اند و یا در طی چند دهه اخیر با مهاجرت گسترده روستاییان فارس به دلیل خشکسالی های متمادی به کلانشهر شیراز، روستاهایی در اطراف این شهر بزرگ تشکیل گردیده و بار اصلی خدمات و ناهنجاری های آنها آرام آرام بر دوش مدیریت شهری شیراز افتاده است و اکنون بسیاری از این روستاها و حاشیه نشین ها با جمعیت نسبتاً زیادی به کلانشهر شهر پیوسته اند که مصداق بارز آن پیوستن روستاهای گردخون، شرقان و فرقان و دیگر روستاها یا مناطق تل حسین آباد، پشت شهرک میانرود و... است که در مقام دادن هزینه خدمات مشارکتی حدود صفر درصد را دارند اما هزینه های بسیاری را بر شهر تحمیل می کنند که یک مورد آن را سیل سعدی می توان ذکر کنیم که بسیاری از خانه های تخریب شده یا دچار سیل شده هیچ هزینه خدماتی برای ساخت نداده اند و طبق اسناد موجود شب سازی بوده است!!!
هر چند که این اتفاق در طول زمانی حداقل بیست ساله رخ داده اما همواره به دلایل های مختلفی از جمله تفاوت های فرهنگی و یا عدم زیرساخت های لازم همواره برای مدیریت شهری دردسرساز و مشکل آفرین بوده است.
به طور کلی مهاجرت روستاییان به دلایل مختلف به شهرها و اسکان گرفتن در اطراف شهرها، عدم برنامه ریزی صحیح برای توزیع عادلانه ثروت، عدم برنامه ریزی برای تأمین مسکن اقشار کم درآمد، عدم نظارت مدیریت شهری در ساخت و سازهای اطراف شهر و عدم برخورد با سوداگران و دلالان زمین از جمله عوامل بوجود آوردنده حاشیه نشینی در کلانشهرها به شمار می آیند.
* محیط‌های حاشیه‌نشینی خطرناک و جرم‌آفرین است
با نگاهی به آمار جرم و جنایت و مفاسد اجتماعی و رخ دادن نزاع های خیابانی و سایر جرم های به وقوع پیوسته در 
حوزه های مختلف  متوجه افزایش و اختلاف این جرم ها نسبت به سایر نقاط شهر خواهید شد که این افزایش جرم ها به دلیل وجود محیط مستعد برای رخ دادن انواع تخلفات است و در مجموع بسیاری از محققان بر این باورند که حاشیه نشینی علت به وجود آمدن مسائل اجتماعی از قبیل تبهکاری، اختلافات خانوادگی و فسادهای اخلاقی است.
در محیط های حاشیه نشینی رشد بزه کاری،  دزدی، قاچاق مواد مخدر و پرخاشگری و اعتیاد به عنوان مواد مخدر و در مواردی خرید و فروش اسلحه نسبت به سایر نقاط دیگر شهری به مراتب بیشتر است و اکثر این دلایل ناشی از فقر فرهنگی و عدم سواد والدین و نظارت نیروهای حاکمیتی است بنابراین با ذکر موارد فوق متوجه خواهیم شد که با گسترش حاشیه نشینی میزان جرم و جنایت نیز افزایش خواهد یافت. آنچه از تحقیقات پیدا است اکثر قتل ها در این مناطق رخ داده و یا قاتلین در این مناطق زندگی می کنند.
* اختلافات فرهنگی در حاشیه‌نشینی شدت دارد
یکی دیگر از معضلات حاشیه نشینی وجود اختلافات فرهنگی ساکنین است که وجود این اختلاف نیز کاملاً طبیعی و دور از انتظار نیست زیرا بافت جمعیتی که به حاشیه های شهر هجوم می آوردند مطلقاً از یک منطقه خاص جغرافیایی مهاجرت نکرده اند 
و ساکنین آن از نقاط مختلف استان و یا کشور در این مناطق اسکان یافته اند.
طبیعی است که در چنین محیط هایی اختلافات فرهنگی نیز افزایش و در پی آن میزان پرخاشگری و نزاع های خیابانی نسبت به مناطقی که بافت جمعیت یک دست تری دارند افزایش داشته باشد‌.
از سویی دیگر اکثر ساکنان این مناطق با فرهنگ شهروندی آشنا نیستند و در برخورد با مسایل اجتماعی نیز دچار نوعی سردرگمی می شوند که در این راستا باید مدیریت فرهنگی شهر نسبت به آموزش شهروندی اقدامات لازم را به عمل آورد.
* مشکل حاشیه‌نشینی یک شبه حل نمی‌شود
حاشیه در شهر شیراز طی حداقل ۵ دهه رخ داده و امروز به یکی از مشکلات حاد مدیریت شهری تبدیل شده است، مشکل حاشیه نشینی در شیراز بیشتر به دلیل خشکسالی های 
سال های اخیر و بیکاری روستاییان و عدم رشد اقتصادی استان طی سال های گذشته است.
به نظر می رسد که حل مشکل حاشیه نشینی نیازمند همزمان درمان در گام اول و در گام دوم جلوگیری از افزایش و گسترش آن است که تحقق این امر نیاز به برنامه های حمایتی عدالت اجتماعی از سوی دولت و مدیریت شهری است.
* توانمندسازی ساکنین و تأمین زیرساخت‌ها می‌تواند مشکلات حاشیه‌نشینی را کاهش دهد
برای مقابله با پدیده حاشیه نشینی و رفع مشکلات این مناطق نیازمند برنامه های کوتاه مدت و بلند مدت هستیم که برنامه های کوتاه مدت می تواند شامل توانمندسازی افراد به همراه آموزش و ایجاد تخصص و اشتغال و درآمد برای آنان باشد و برنامه های بلندمدت شامل ساماندهی وضعیت زیرساختی و تأمین مسکن مناسب با شیوه بهسازی و نوسازی منازل و تأمین زیرساخت های 
شهری مانند درمانگاه و دیگر نیازهای شهری است.
* عضو کمیسیون سلامت محیط زیست و خدمات شهری شورای شهر شیراز: افزایش ظرفیت در روستاها می‌تواند از مهاجرت آنان جلوگیری کند
 عضو کمیسیون سلامت محیط زیست و خدمات شهری شورای شهر شیراز با بیان اینکه حاشیه نشینی نوعی زندگی است که با شیوه رایج زندگی شهری و روستائی متفاوت بوده و با ویژگی های 
اجتماعی و اقتصادی مخصوص به خود بافت فیزیکی معینی بوجود آورده است که با ساکنین بافت اصلی شهر زندگی 
می کنند، اظهار کرد: می توان گفت حاشیه نشینان افرادی هستند که از حالت تولیدی گذشته خود بیرون آمده و به صورت مازاد نیروی انسانی در حاشیه شهرها که مملو از مهاجرین است سکنی گزیده اند، آنان عمدتاً به شکل مازاد نیروی انسانی از روستاها و شهرهای کوچک به این منطقه حاشیه ای شهرها جذب می شوند. در واقع حاشیه نشینان شهری معمولاً از اقلیت های شهری محسوب می شوند که به علت جذب نشدن در متن شهرها به صورت پدیده کلونی های مذهبی، قومی یا زبانی تشکیل شده اند و به وسیله موانع فیزیکی و انسانی از بقیه 
بخش های شهری جدا می شوند.
دکتر علی ناصری در ادامه با اشاره به اینکه چنانچه بخواهم به این مسئله به صورتی علمی بپردازم لازم است ابتدا تعریف عددی از محله حاشیه نشین داشته باشم بر این اساس 
حاشیه نشینی به جایی اطلاق می شود که هنگام آمار گیری بیش از 50% جمعیت آن محله پایگاه اجتماعی- اقتصادی جدا از اکثریت مردم شهر تعلق داشته باشند، گفت: پس از تعریف عددی به تعریف ساختاری می رسیم که حاشیه نشینی را  محله ای 
می داند که درآن خانه ها روبه ویرانی و یا فرسودگی گذاشته و از مصالح کم دوام یا بی دوام ساخته شده است.
وی با بیان اینکه اگر بخواهیم در متن این تعاریف به مفهوم حاشیه نشین  می پردازیم و آن به فردی اطلاق می شود که در شهر زندگی می کند ولی جذب نظام اجتماعی نشده است، افزود: در یک جمع بندی باید عرض کنم محله حاشیه نشین جایی است که در آن خانه ها رو به ویرانی گذاشته و از مصالح کم دوام و بی دوام ساخته شده، درآنجا فرهنگ فقرکاملاً غلبه دارد و شاهد جایگزینی توده های کم در آمد در این محل ها هستیم که جای بررسی و پژوهش در ابعاد مختلف آسیب ها دارد.
* از شاخصه‌های کلی مناطق حاشیه‌نشین باید به مواردی همچون اقدام غیرقانونی برای ساخت و ساز در کنار استفاده از مواد و مصالح غیراستاندارد اشاره کرد
عضو کمیسیون سلامت محیط زیست و خدمات شهری شورای شهر شیراز با بیان اینکه از شاخصه های کلی مناطق حاشیه نشین 
باید به مواردی همچون اقدام غیرقانونی برای ساخت و ساز در کنار استفاده از مواد و مصالح غیراستاندارد و در دسترس اشاره کرد، اظهار کرد: به گونه ای که ساکنان بدون رعایت ضوابط، خود آنها را احداث میکنند.این محلات فاقد خدمات شهری مثل آسفالت - برق - دفع زباله و ... هستند و توسعه اینگونه محلات بدون برنامه ریزی و اتفاقی است.
دکتر ناصری با بیان اینکه حاشیه نشینی در مناطق نامناسب شهر در مجاورت زمین های رها شده و بلا استفاده شکل 
می گیرند و جمعیت این مناطق  از خانواده های پرجمعیت متراکم تشکیل شده است، اظهار کرد: با توجه به مطالب گفته شده به تحقیق بهترین اقدام آن است که متولیان و مسئولین محترم با ایجاد ظرفیت برای روستاهایی که دچار بحران هایی همچون خشکسالی شده اند تمهیداتی را بکار بندند تا آنان مجبور به ترک دیار، خانه و محل زندگی و کسب کارشان نشوند که این کار کم هزینه ترین و مؤثرترین راه پیشگیری از روند مهاجرت و به تبع آن حاشیه نشینی است.
وی افزود: از سوی دیگر چنانچه این مناطق ایجاد شده باشد لازم است تا این مناطق مورد توجه ویژه ی مسئولین قرار گرفته تا به مرور توسط حاشیه نشینان نسبت به استحکام 
خانه هایشان اقدام و تبدیل به شهرک شود.
عضو کمیسیون سلامت محیط زیست و خدمات شهری شورای شهر شیراز با بیان اینکه بر اساس تحقیقات میدانی که در این گونه محله ها اثبات نموده است در حالی که این محله ها مرکز انواع آسیب‌های اجتماعی است، گفت: اما از طریق افزایش سرمایه اجتماعی، این گروه ها قابلیت دستیابی به توسعه پایدار اجتماعی را دارند. به عبارتی تقویت اعتماد، اتصال به شبکه‌های اجتماعی و هنجارگرایی زمینه ساز بهبود ناپایداری‌های اجتماعی این محله ها خواهد بود. 
وی افزود: بنابراین بیش از آنکه سرمایه‌گذاری مستقیم بخش عمومی برای بهبود کالبد این محله ها در اولویت باشد به نظر می رسد سرمایه‌گذاری غیرمستقیم در اجتماع ساکنین این محله ها می تواند زمینه ساز بهبود پایدار و کم هزینه اجتماعی این گونه محلات در طولانی مدت باشد.

نظرات کاربران
تاکنون نظری برای این خبر ثبت نشده است!
ثبت نظر جدید
  • نام و نام خانوادگی
  • آدرس ایمیل
  • نظر شما