امروز، چهار شنبه، ۳ بهمن ۱۳۹۷

نگاهی به صنایع دستی و جاذبه‌های گردشگری «کلانی» دیار سرو قامتان فارس

سیدمحی الدین حسینی ارسنجانی- تماشا
اشاره:
در نخستین روزهای زمستان ۱۳۹۷ به دعوت دوست و همکار دیرین خود عطاءا... دهقانی مدیر آموزش و پرورش منطقه کوهمره نودان به روستای کلانی زادگاه این مرد بزرگوار دعوت شده و سفری پر خیر و برکت را این عزیز بهتر از جان برای بنده رقم زد، به گونه ای که اینجانب که تا کنون به این روستا سفری نداشته ام 
به واسطه لطف و عنایتی که وی و بومیان عزیز و مهمان‌نواز این روستا داشتند توانستم اطلاعات دست اول و مفیدی را از تاریخ و فرهنگ، گردشگری، آداب و رسوم، صنایع دستی، مشاهیر و بسیاری دیگر از مطالب منحصر به فرد و قابل معرفی  دست پیدا کنم. اکنون اینجانب به عنوان فارس پژوهی کوچک و پژوهشگری ناقابل در حوزه تاریخ و فرهنگ فارس روستای کلانی را که در زمره روستاهای مهم تاریخی و فرهنگی اما مورد توجه قرار نگرفته را قصد دارم در چند شماره از روزنامه «تماشا» معرفی کنم. از عموم عزیزان و دوستان و همکاران خود به ویژه از  دوست گرامی دهقانی به واسطه همراهی و همکاری ارزنده ای که در 
جمع آوری اطلاعات این روستا داشته‌اند سپاسگزارم و امید آن دارم در شمارگان آتی روزنامه «تماشا» به معرفی سرو معروف روستای کلانی و همچنین نسخه های 
خطی، اسناد و اوراق تاریخی برجای مانده از بزرگان و مکتب داران این روستا اقدام نمایم. پیش از آن لازم است از همت والای این دوست عزیز و سایر بزرگوارانی که حقیر را صمیمانه به جمع خود پذیرفته و در ارتباط با معرفی این روستای تاریخی همراهی و همکاری لازم داشته اند سپاسگزاری نمایم. همچنین لازم است اشاره شود که عنوان دیار سروقامتان موجود در تیتر، مطلب و مقاله امروز از نام کتاب «دیار سروقامتان» نوشته جناب عطاءا... دهقانی استفاده گردیده که لازم به یادآوری بود.
* کلانی در یک نگاه اجمالی(معرفی کلّی):
روستای کلانی در بخش کوهمره نودان شهرستان کازرون در استان فارس از جمله روستاهای مهم اما ناشناخته ایران می باشد. این روستا در دهستان 
دشت برم قرار دارد و براساس سرشماری مرکز آمار ایران در سال ۱۳۸۵، جمعیت آن 2.253 نفر (۳۶۸خانوار) بوده‌است. روستایی که باید هوای سروقامتان و هوای کاروانسرا و سایر آثار تاریخی اش 
را بیش از پیش داشته باشد. کلانی شمال شرقی کازرون، در همسایگی روستاهای دشت برم و عبدویی و در میان رشته کوه هایی قرار گرفته است. دهستان دشت برم به مرکزيت روستاي کلاني مشتمل بر ۱۷ روستا، مزرعه و مکان به شرح زير: -1  ديکانک -2 پيرعبدالحسن -3 گاو کشک -4 گرگنا -5 عبدوئي -6 کلاني-7 تل نادر -8 درفنا -9 ارندي -10 دشت برم -11 ده نو -12 ميان کتل -13 تنگ زرد -14 پرک -15 وارک -16 بورنجان -17 دردانه. روستای کلانی در ۳۴ کیلومتری شمال شرقی شهرستان کازرون واقع در مختصات جغرافیایی 29 درجه و 35.352 دقیقه شمالی، 51 درجه 52.233 دقیقه شرقی می‌باشد. 
* کاروانسرای «میان کتل» کلانی:
کاروانسرایی زیبا از سنگ های تراشیده که امروزه در اثر بی توجهی چهره و سیمایی تأسف بار به خود گرفته در محدوده جغرافیایی این روستاست. کاروانسرای میان کتل به شماره ۳۶۶۷ در سال ۱۳۷۹ در فهرست آثار ثبتی ملی ایران قرار گرفته و به لحاظ معماری به صورت چهار ایوانی باحیاط مرکزی ساخته شده است. کاروانسرای میان کتل در یک منطقه کوهستانی واقع و پوشش گیاهی اطراف آن عمدتاً درختان بلوط، بنه، کلخنگ و بادام کوهی تشکیل می‌دهند. این کاروانسرا متعلق به دوره قاجاریه بر سر راه جاده قدیم شیراز به کازرون حدفاصل بین دشت ارژن و کتل پیرزن در نزدیکی روستای کلانی واقع شده است. کاروانسرا ۳۵۰۰متر مربع فرم با پلانی ذوزنقه شکل بوده که ابعاد آن در اضلاع مختلف متفاوت است و مثل بیشتر کاروانسراهای کوهستانی، تنها یک ورودی برای آن در نظر گرفته شده تا امنیت بیشتری در کاروانسرا برقرار باشد. این ورودی در ضلع جنوبی بنا قرار گرفته و در قسمت جنوب‌غربی آن، یعنی درست در مجاورت در ورودی، یک برجك نگهبانی به چشم 
می خورد که مشرف به دشت ساخته شده است. روزگاری کاروانسرای میان کتل معماری چهار ایوانی با حیاط مركزی داشت و در بخش شرقی و غربی 
آن دو حجره بزرگ و ۲حجره‌ كوچك به چشم می خورد. در قسمت شمالی و جنوبی بنا هم چهار حجره كوچك وجود داشت که در قسمت جنوب شرقی به اصطبل می رسید و این اصطبل از طریق دالانی وسیع به در ورودی منتهی می‌شد. آب‌انبار کاروانسرا را هم می توانید در ضلع شمالی آن ببینید كه در کنار حوضچه‌ای تمام سنگی قرار دارد. این کاروانسرای تاریخی در سال ۱۳۷۹ به شماره ۳۶۶۷ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.
 * تفرجگاه «پيربنكي» کلانی:‏
در هشت كيلومتري جاده قديم كازرون به شيراز، پس از عبور از كتل مشهور« پيرزن» بقعه‌اي ساده و گچي از دور نمايان مي‌شود كه به «پيربنكي» معروف است. در گذشته مسافرين خسته پس از طي مسافتي چند از جاده شوسه كازرون به شيراز لحظاتي در اين مكان به استراحت مي‌پرداخته اند. اين بقعه در مجاورت گورستاني قديمي واقع شده كه در آن سنگ تيرهاي بزرگ و منقوش به خطوط و اشكال زيبا ديده مي‌شود. ويژگي اين بقعه كه زبانزد عام و خاص است، رويش دو درخت بنه(پسته كوهي) بر بالاي بام و گنبد آن است. يكي از آنها در انتهاي فوقاني گنبد ريشه دوانده و مشخص نيست كه ريشه آن از كجاست امّا سرسبز است و هر سال ميوه مي‌دهد. ديگري ازلاي ديوار بقعه بيرون آمده و با زمين ارتباطي ندارد. اين بقعه داراي سنگ قبري است كه در داخل ضريحي چوبي قرار گرفته است.
وجود کومه‌های زیبا و دنج در این دشت بود که استراحت و یک شب مانی در این کومه‌ها را برای هرکسی طلب می‌کرد. وجود کارخانه شیره انگور گیری در این مکان هم در نوع خود جالب بود که به صورت ماهرانه ای از تراشیدن سنگ های بزرگ ایجاد کرده بودند. احداث پارک جنگلی در این روستا یک ضرورت است ولازم است طرح های جامع روستای کلانی توسط مسئولان به اجرا درآید. طرح های اقتصاد مقاومتی روستای کلانی بازدید دارد. طرح هایی چون کشت آزمایشی زعفران و ایجاد باغ پسته که هر دو طرح به نوع خود جدید بوده و نشان دهنده ظرفیت بالای کلانی برای اجرای 
پروژه های اقتصاد مقاومتی می باشد.
* قبرستان «شیرسنگی» کلانی:
در رابطه با قبرستان تاریخی کلانی مشخصات و تاریخچه آن در یک شماره از روزنامه تماشا (مورخه پنجشنبه سیزدهم دی ماه ۱۳۹۷) اطلاعات مفید و دست اولی را به خوانندگان گرامی روزنامه تماشا را ارائه دادم. ان‌شاءا... در شماره های بعدی بهتر و بیشتر از آن در خدمت عزیزان و دوستداران تاریخ، فرهنگ میراث گذشته و آثار کهن از گذشتگان خصوصاً معرفی بیشتر قبرستان تاریخی کلانی خواهم بود.
* درخت «سرو» کلانی:
سرو کلانی یکی از جاذبه های تاریخی کلانی کوهمره نودان کازرون فارس و بلکه ایران است به عبارتی ضربه کلانی را باید دومین سرو تاریخی ایران پس از سرو ابرقو نام نهاد این درخت با عظمت که شکوه و هیجان را از نزدیک باید دید و در مقایسه با سایر آثار تاریخی ایران از جمله درختان کهن مورد ارزیابی قرار داد افزون بر هزار سال قدمت دارد و ضروری است تا میراث فرهنگی شهرستان کازرون و استان فارس در نگاهداشت و حراست و حفاظت از این میراث کهن ملی تلاش بیشتری نماید. به واسطه آن که قرار است در شماره آتی روزنامه تماشا یک صفحه کامل به معرفی سرو کلانی اختصاص داده شود از این جهت در این شماره از معرفی روستای کلانی به همین اندازه درمعرفی درخت سرواین روستا بسنده می نمایم.
* جنگل‌های «بلوط» کلانی:
 منطقه زیبا و سرسبز دشت برم که روستای کلانی هم در آن قرار گرفته مملو از جنگل های بلوط و سایر گونه های زیبا و کمیاب جنگلی است که در نوع خود به عنوان تفرجگاهی ناب و زیبا در سطح استان فارس و ایران مطرح است بنابراین کلانی به عنوان عروس دشت برم روستایی برخوردار از موقعیت بسیار خوب گردشگری است که در میانه جنگل هایی از بلوط واقع شده است. درختان بلوط در دو سوی جاده منتهی به کلانی قراددارد و از این جهت هم باید خدا را شاکر بود که کلانی در چنین منطقه ای واقع شده و هم اینکه کلانی را باید روستای جنگل و دشت و روستای کوهستان و دامنه نام نهاد.
* صنایع دستی کلانی:
 کلانی از قديم داراي صنايع دستي فراوان بوده که مواد اصلي آنها سنگ، گل‌رس، فلز آهن، مس وروي، چوب و برگ‌هاي نخل و بادام كوهي، چرم، پشم، پنبه، ابريشم، كنف، الياف كتان و غيره بوده است
آهنگري، كوزه گري، سنگتراشي، حجاري، نجاري، خراطي، مسگري، شيوه كشي، كفاشي، ملكي دوزي، دولچه دوزي، خيگ دوزي، گيره بافي، تهيه صنايع غذايي و صنعتي، عصاري، حلوا سازي، قنادي
(قندسازي)، شيريني سازي، صابون پزي، نمد مالي، علاقه بندي، سوزن دوزي، گلدوزي، درزي و خياطي، بندبافي، دلودوزي، ريسمان تابي (نخ ريسي)، لحاف دوزي، رووار چيني (رويه گيوه بافي) حلبي سازي، 
لحيم گري، حكاكي، يخدان سازي (رختدان)، حصيربافي، تويزه بافي (طبق نان خوري)، خشت زني، آجر پزي، آهك پزي، دامداري، باغداري، کشاورزي، شال بافي و بسياري مشاغل سنتي و صنايع دستي و كارگاهي، فرش بافي بافت قالي، جاجيم، گبه(قاليچه) و گليم در روستاي كلانی از قديم مرسوم و متداول بوده و هنوز هم کم و بیش  قالي و گبه و گليم و جاجيم بافته مي‌شود. مواد اصلي قالی هایی که به دست زنان و دختران کلانی و بافته شده بیشتر از جنس پشم و موي گوسفند و رنگ‌هاي طبيعي و گياهي  بوده است.
کلانی ها سابق براین در کار نمدمالی هم بوده اند. تا چند سال پيش نمد مال‌های کلانی  به توليد فرش نمدي و وسايل نمدي مانند كردك (پالتو نمدي چوپان‌ها)، 
زير زيني و كلاه نمدي مي پرداختند.‏ صنعت 
ملكي دوزي از دير باز در روستای کلانی شهرستان كازرون رواج داشته است. در توليد ملكي يا گيوه چهار قشر از اهالي و صنعتگران روستا دست داشته‌اند. زنان ريسمان تاب كه با چهره (چرخ نخ ريسي) پنبه را به نخ تبديل مي‌كردند، زنان رووار چين كه با ريسمان رويه(رووار) ملكي و گيوه را با سوزن مخصوص مي‌بافتند، شيوه كش‌ها كه از پارچه‌هاي كهنه پنبه‌اي و كتاني «شيوه»(تخت گيوه) توليد مي‌كردند و بالاخره ملكي دوزها كه رووارها را به روي شيوه‌ها سوار و مي‌دوختند. اکنون فقط يكي دو سه نفر براي خود و مشتريان خاص خود ملكي يا گيوه سفارشي مي‌دوزند.‏ (دولوچه) ظرف مخصوص آب آشاميدني است كه از پوست دباغي شده، يا مشك آبي كه يك سال با آن آب حمل كرده باشند، دوخته 
مي‌شود.
دولچه به وسيله دولچه دوز و به شكل مخروط با نوك تنگ و سرپوش چوبي دار با انتهاي پهن و گرد (طبلك) با سه پايه چوبي خراطي شده ساخته مي‌شود.دولچه آب آشاميدني را خنك وگوارا مي‌كند. با روي كار آمدن يخچال و كلمن، بساط دولچه دوزي بسته شد و اکنون يكي و دو نفر باقي مانده در کلانی براي مشتريان و سفارش دهندگان، دولچه‌هاي سفارشي مي‌دوزند.‏ زنبيل بافي و حصير بافي تا چند سال پيش رونق زيادي در کلانی داشت. زنان به بافتن حصير، گيره (سبد) زنبيل بازاري، طبق، تويزه (طبق لبه دار نان خوري) بوك مرغي، بل خرمايي(محل خرما)، بادبزن، ترازوي زنبيلي، تك (فرش) جارو، كركري، (ظرف حمل مرغ)، لوده،(ظرف حمل انگور و سبزي) كرچدان (نان دان) و كلاه زنبيلي كشاورزان مي‌پرداختند. هنوز هم كم و بيش برخي از اين وسايل بافته مي‌شود. ‏تا پيش از روي كار آمدن كارگاه‌هاي سنگبري و توليد سنگ‌هاي تزئيني ساختمان كه كار سنگ تراشي و حجاري، از سنگ‌هايي كه از كوه‌هاي اطراف روستا حمل مي‌كردند، در کلانی رونق داشت و انواع وسايل سنگي را تراشيده و در اختيار مشتريان قرار مي‌دادند. آنچه مي‌ساختند عبارت بود از غلتك بام (بام گردان)، جوغن (‌هاون سنگي)، دهن شير سنگي، شير‌هاي بزرگ سنگي روي قبور، لبه‌هاي سنگي حوض، پله‌هاي سنگي بام خانه‌ها، سنگ قبر، سكوهاي ســنگي طرفين در دروازه، تن(سنگاب)، آستانه سنگي دروازه، كتيبــه‌هاي سنگي، سنگ‌هاي مخصوص كارگاه‌هاي شيريني پزي و ملكي دوزي، سنگ آبشيب (دهانه فاضلاب) و غيره. امروز انواع سنگ قبرها، سنگ نماهاي ساختمان در سنگبري‌ ها و حجاري‌ها ساخته و توليد مي‌شود. ‏تا چند سال پيش انواع وسايل از گل رس در کلانی ساخته مي‌شد كه خمره آبخوري، كوزه آبخوري، سر و كوزه قليان، قلك، گلدان، كلك (منقل گلي) كلوك لعابدار، بر خمره لعابدار، سئود(جهت حمل آب) و كاشي‌هاي سبز و آبي با لعاب سبز يا آبي از جمله آنها بود. اما امروز وسايل سراميكي و كاشي سراميك جاي آنها را گرفته است. ‏در کلانی هم مثل سایرمناطق روستایی و شهری کازرون تهيه و توليد انواع شيريني‌ها، مسقطي، عرقيات، آبليمو، به ليمو، مرباها، لبنيات، حلواي ارده، ارده (افشره كنجد)، و رب گوجه و رب نارنج و...، از قديم مرسوم بوده و هنوز تهيه آنها ادامه دارد.
* ضرورت پرداختن به میراث و گردشگری کلانی:
 ادارات و ارگان های مسئول در شهرستان کازرون و استان فارس موظفند با همه توان خود در راستای شناسایی و توانمندسازی مسائل مرتبط با میراث فرهنگی و گردشگری روستای کلانی به عنوان یکی از روستاهای مهم استان فارس تلاش نموده و این روستا را در فهرست روستاهای هدف گردشگری استان  قرار دهند و پیوسته در اندیشه حفظ و پویایی تاریخ و فرهنگ این روستا باشند. بسیاری از خانه‌های تاریخی این روستا که در این مجال فرصت پرداختن به آن وجود نداشت امکان تبدیل شدن به مراکز و اماکن گردشگری بومی و محلی دارند و همچنین بسیاری از آداب و رسومی که در حال فراموشی می باشد در این روستا می توان احیا کرد. در حوزه تاریخ نیز باید 
کاوش های ارزنده ای در این روستا صورت پذیرد تا مردم و عموم علاقمندان به تاریخ و فرهنگ کازرون و خصوصاً روستای کلانی پی به پیشینه و دیرینه این روستای کهن ببرند زیرا بر اساس شنیده‌ها، تحقیقات محلی، گفته های قدیمی بومیان و نشانه های آشکار و نهان می توان در زمینه بسیاری از مسائل تاریخی کلانی پژوهش های نوین انجام داد. امید آنکه این مهم یعنی پژوهش های تاریخی در بافت روستایی به ویژه در حوالی قبرستان کلانی و اطراف کاروانسرای تاریخی و امامزاده پیر بنکی صورت پذیرد تا قدمت هزاران ساله که این روستا بر همگان به اثبات برسد. متأسفانه هنوز تحقیقات مهم و اثرگذار یا مستندی که متوجه شویم کلانی در چه وضعیت تاریخی بوده یا در چه دوره‌ای از تاریخ ایران رشد و نمو بیشتری داشته انجام نگردیده و ضرورت دارد میراث فرهنگی استان فارس با در اولویت قرار دادن پژوهش تاریخی در این روستایی به تاریخ و فرهنگ، دیرینه و پیشینه کهن این روستا ببرد.
* سخن پایانی:
امروزه ضرورت دارد تا نخبگان و خصوصاً دانشجویان و فرهنگیان و دانش آموزان روستای کلانی به گذشته، امروز و آینده روستای خود توجه بیشتر نموده و درباره تاریخ و فرهنگ‌ کهن روستای خود به مطالعه و تحقیق وا داشته و ترغیب گردند. امید آنکه در شماره های آتی روزنامه «تماشا» امکان معرفی بخش دیگری از 
جاذبه های روستایی کلانی راهم گردد. 
در پایان لازم می دانم به سهم خود از عطاءا... دهقانی و ایاز صفری به عنوان راهنمایان بومی، محلی «کلانی» که بذل عنایت کرده و با لطف و مهربانی خود مورد تفقد قرار داده و باعث شدند تا از آثار و جاذبه های تاریخی روستای کلانی و اطراف آن دیدار و بازدیدی نمایم، 
بی نهایت سپاسگزارم.
 

نظرات کاربران
تاکنون نظری برای این خبر ثبت نشده است!
ثبت نظر جدید
  • نام و نام خانوادگی
  • آدرس ایمیل
  • نظر شما